КАТАГУРИЙАС

ӘЛЕМДІК ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МҰРА

"КАТАГУРИЙАС" КІТАБЫ НЕМЕСЕ "КАТЕГОРИЯЛАР" /1/

ӘЛ-ФАРАБИДІҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ МҰРАСЫНАН

Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын!

Универсалийлердің екі түрі бар: (1) өзінің мәнінен тыс қандай болса да иегерлері жөнінде ешқандай білім бермей тұрып, олар барлық өзінің иегерлерінің мәні жөнінде білім беретін, универсалийлер — бұлар субстанция универсалийлері; (2) олар өзінің кейбір иегерлерінің мәні жөнінде және өзінің мәнінен тыс басқа иегерлері жөнінде білім беретін, универсалийлер — бұлар акциденция универсалийлері. Индивидтер де (солай) екі түрлі болады: (1) өзінің иегерінің мәні жөнінде ешқандай білім бермей, олар өзінің иегерлері мәнінен тыс бірдеме жөнінде білім беретін, индивидтер — бұл акциденция индивиді; (2) олар қайсыбір иегерінің мәні жөні жөнінде де, оның мәнінен тыс әлдене жөнінде де ешқандай білім бермейтін, индивидтер — бұл субстанция индивиді.

Жалпы алғанда субстанция — ол өзінің мәнінен тыс қайсыбір жалпы иегері туралы ешқандай білім бермейтін әлдене нәрсе. Осындай қасиеті бар, олар екі түрлі болып келеді: бірі өзінің барлық алып жүрушілері жөнінде бір мезгілде білім беретін елдене — бұл субстанция универсалиі, басқасы әлдебір оның алып жүрушісінің мәні жөнінде де, өзінің мәнінен тыс бірдеме жөнінде де ешқандай білім бермейді — бүл субстанция индивиді.

Жалпы алғанда акциденция — бұл сол, не жеке алып жүрушінің мәнінен тыс әлдене туралы білім беретін. Ол екі түрлі болып келеді: бірі басқа субстанцияның мәні туралы білім береді — бүл акциденция универсалиі, басқасы — қайсы бір алып жүрушінің мәні туралы ешқандай білім бермейді — бұл акциденция индивиді. Ол жөнінде осында әңгіме болып отырған акциденция, бұрын ол туралы әңгіме болғанға қарағанда /2/, жалпылау сипатқа ие, өйткені олар үшін ол тектік ұғым сияқты болғандықтан, бұрын еске алған өзіндегі белгі мен акциденцияны осы берілген акциденция сол уақытта (өзіндік белгі мен акциденция), олардың бірі өзінің тектік ұғымының есімімен аталатын, оның екі түрі болып табылатыны (сияқты) /3/.

Бастауыштың мәні жөнінде білім беретін, өзінің бастауышты туралы айтатынында болса, соны Аристотель әмбебапты баяндауыш деп атайды, ал қайсыбір бастауыштың мәнінен тыс бірдеме туралы білім беретінді — әмбебапты баяндауыш, не бастауышта болатын деп айтады. Нәрселердің арасында біреулер, ешқандай бастауышта болмай-ақ, қайсыбір бастауыш туралы айтады, — бұл субстанция универсалиі, басқалары оіща болмай-ақ, бастауыш туралы айтады — бұл акциденция универсалиі, үшіншілері бастауыш туралы айтпай-ақ бастауышта болады, — бұл акциденция индивиді, төртіншілері бастауышта болмайды да, бастауыш туралы айтпайды да — бұл субстанция индивиді.

Субстанция — бүл, неге аралық тектік ұғымдар бағынатын, жоғары тектік ұғымдардың ішіндегі біреуі. Әрбір аралық текке түрлер бағынады және осылай олардың соңғы түріне дейін, олардың арасындағы әрқайсысы жеке нәрселерді көлемдейді. Әрбір соңғы түр, ол оны тағайындайтын айырушы белгіге және оны бөлетін айырушы белгіге, ие.

Акциденцияларға (қалған) тоғыз жоғарғы тектер жатады, олардың әрқайсысына аралық тектер бағынады. Аралық тектердің әрқайсысы, соңғы түрлермен анықталатын, төмендейтін қатарға ие. Соңғы түрлердің әрқайсысы, оны тағайындайтын айырушы белгіге, ие.

Әрбір аралық тек, ол оны тағайындайтын, айырушы белгіге және оны бөлетін, айырушы белгіге ие. Жоғары тектің барлығы он, атап айтқанда: субстанция, сан, сапа, қатынас, уақыт, орын, жай, күй, әрекет және әрекетке төзімділік.

1. Субстанция жөнінде пайымдау

Субстанция әлдеқашан сипатталған. Оған, мысалы, аспан, жұлдыздар, жер мен оның бөліктері, су, тастар, өсімдіктердің әр түрлері, жануарлардың әр түрлері, әрбір жануардың мүшелері жатады. Мысалы, осы және осыған ұқсас нәрселердің көмегімен қамтылатын, жоғары текті, атап айтқанда дене немесе сол, не істелгенді, немесе сол, не дене болғанды алайық. Денелер қоректенетін және қоректенбейтін болады, қоректенетін денелер түйсінетіндер және түйсінбейтіндер болады. Жануарлар ақылды және ақылды емес болады. Ақылды жануар — бүл адам, ал ақылды емес жануарларға жануарлардың басқа түрлері, мысалы жылқы, бұқа, есек және оларға ұқсастар, ал қоректенбейтін денелерге — аспан, жұлдыздар, су, от, тастар және басқа оларға ұқсас нәрселер жатады.

Бөлек нәрселер — бүл субстанция индивидтері, ал олардың тектері мен түрлері — субстанция универсалийлері. Субстанция индивидтері — бұлар "бірінші субстанциялар" деп аталатындар, ал субстанция универсалийлері — бұлар "екінші субстанциялар", өзінің болмысында ол басқа бірдемеден өзіндік мәнімен артығырақ және тәуелсіздеу болғандықтан, осы қатынаста субстанция универсалийлеріне қарағанда, олар болмысы бойынша көбірек жетілгендіктен, олар субстанция индивидтеріне жатады. Өйткені олар бастауышта және де болмағандықтан, онда ол туралы (субстанция индивидтері) өзінің болмысында ешқандай да бастауышты қажет етпейді. [Субстанция] универсалийлеріне келсек, онда олар өздерінің бар болуы үшін субстанция индивидтеріне мұқтаждық етеді, себебі олар бастауыш туралы баяндайды, ал олардың бастауышы өз мәнісінде субстанция индивидтері болады. Және бәрі сол, неде олар бастауышқа мұқтаж болғанымен, оларға субстанциялар болуға ол кедергі келтірмейді, өйткені олар тек өздерінің бастауыштары туралы баяндайды, осы бастауыштардың мәні жөнінде білім береді және де қашан бүл универсалийлерді білгенде, онда осы бастауыштардың мәнісі таңылатындықтан, осының арасында ол оймен аңғарылатын болады. Сонымен, оймен аңғарылатын болуы үшін, сол субстанция универсалийлері бар болуы үшін, субстанция индивидтерін керек етеді, өйткені, соңғылары болмаса, онда олар жанға келгендей болатын, универсалийлер ойдан шығарылған, жалған болып шығар еді, ал сол, не жалған болса, ол бар болмайды. Универсалийлер, осылай индивидтер арқасында бар болады, ал индивид тек универсалийлер арқасында оймен аңғарылады. Міне, сондықтан субстанция универсалийлері тағы "субстанция" деп аталады.

Субстанция универсалийлерінен басқа, субстанциялар да өзіндік өмір сүруі үшін, бірінші субстанциялардың басқа баяндауыштарына да мұқтаждық етеді, себебі олар бастауышта орын алады. Әйтсе де, олар бастауышта бар болса да, олардың бастауыштары бірінші субстанциялар болып, және бүл (баяндауыштар) субстанция болмысының мәнісі туралы білімдер бермейді. Сондықтан олардың ұғымдары субстанция болып табылмайды және оймен аңғарылатын болу үшін, субстанциялар бүл баяндауыштарды керек қылмайды. Дәл осылай бірінші субстанцияның түрлері де, олардың тектеріне қарағанда, коп шамада субстанцияға жатады. Өйткені олардың тектерінен гөрі, түрлері бірінші субстанция мәнісі жөнінде жекелеу және толықтау білім береді. Сондықтан бірінші субстанцияның түрлік ұғымдары, олардың тектік ұғымдарынан гөрі көбірек мөлшерде субстанция ұғымдары болып табылады, тепе-тең түрде (субстанция) тектері, тек бар болу үшін, субстанция индивидтеріне мұқтаждық қылады, осыдан, бар болу үшін, бірінші субстанцияның түрлері де дәл өзіндей Бастауыштарды аз мөлшерде, ал олардың тектері көп мөлшерде қажет етеді. Сонымен олардың тектеріне қарағанда, (субстанция) түрлері өз болмысында басымдылық танытады. Тектер де, түрлер де субстанциялар болып табылады, бірақ, осылай, субстанция түрлері, олардың тектерінен гөрі, көп мөлшерде субстанцияларға жатады.

2. Сан туралы пайымдау

Сан — бұл ненің тұтастығы оның бөлшектерімен өлшене алатынның барлығы сол. Осындайлар, мысалы, сан, сызық, дене беті, тән, уақыт та осындай, сөздер мен айтылымдар да осындай. Шынында да, егер кез келген санды алсақ, онда (бүкіл осы санды) немесе оған әлдебір тепе-теңдік өлшейтін бөлікті табуға болады. Мысалы, бес, оның санын бес рет алынған бірмен өлшейді. Кез келген сан не тек бірмен өлшенеді, мысалы, бес, жеті, не бір және тағы басқа санмен өлшенеді, мысалы, алты, оны алты рет бірмен, үш рет екімен және екі рет үшпен өлшейді. Дәл осы, шынтақпен өлшенетін сызыққа қатысты, ал шынтақ сызықпен не бөлігімен, не бірдемесімен оған тең болып табылады. Тура осылай, кез келген дене бетінде, қайсыбір кішілеу бетті алып, онымен одан үлкен бетті өлшеуге болады. Тура осы денеге де қатысты. Уақытпен де мәселе осылай түр, бір сағатты аласың да, онымен сөткені өлшейсің, күнді аласың және онымен айды өлшейсің, айды аласың және онымен жылды өлшейсің.

Сөздер де сан (категориясына) жатады. Тұтастық ретіндегі әрбір сөз оның бөлігімен өлшенеді, өйткені сөздерде, шынтақ — ұзындыққа қалай болса, оларда да солай қатынасатын бірдеме бар. Сөздер дыбыстардан тұрады. Дыбыстар дауысты және дауысты еместер болады. Дауыстылар — бұлар, мысалы "әліп", "уау", "ие". Дауыстылар созылыңқы болады — "өліп", "уау", "ие" осындайлар және қысқа — "фатха", "дамма", "касра" осындайлар. Дауысты және дауыссыз дыбыстардың үйлесуін "буын" деп атайды. Олар созылыңқы және қысқа болады. Созылыңқы буын — бұл сол, неде созылыңқы дауыс бар, мысалы, "ла", "лу" немесе "ли", ал қысқасы — неде қысқа дауысты бар, мысалы, "ла", "лу", "ли". Оларға дауысты дыбыстарды қосқанда, буындар созылыңқы буындарға ұқсап кетеді, мысалы, "лан", "лун", "лин", басқалары да солай бірдей уақытта айтылады.

Буындардың екі түрі де қосылғанда, мысалы, қысқа буындар алынғанда және оларға созылыңқы немесе соған ұқсас буындар қосылғанда "мала" немесе "малаз" ж.т.б. (үйлескеніндей) айтылады, немесе созылыңқы буын алынып және оған қысқасы қосылғанда — "мана" немесе "мина" (үйлескеніндей) айтылады, немесе тіл мүмкіндіктеріне сәйкес тағы қайсыбір қосындылар құрастырылғанда, буындар немесе оларға ұқсас әлденелер емес, ал олардан басқа бірдеме пайда болады. Буындардың қос түрлері бір-бірімен әр түрлі қосындыларда біріктіріле алады, ал бүл соңғыларды, осыдан, бұрынғыға қарағанда тағы бірдеме, үлкендеу бірдеме шығатындай етіп, бір-бірімен оларды үйлестіруге болады.

Немен сөз өлшенетіннің ең азы — бұл буындар, олардан кейін, неден осы және басқа түрдің буындарынан тұратын, сол жалғасады. Сөздің нағыз жетілген өлшемі болып созылыңқы буындар және соларға ұқсастар табылады. Сөздер және қысқа буындармен де өлшенеді, бірақ осындай өлшеу толық және жетілген емес.

Буындардың үйлесуінің арасында, оларда алдымен қысқа буын орналастырылған және оған созылыңқы (немесе соған ұқсасы) қосылған, мысалы, қашан біз "мала" немесе "малаз" деп айтқанымызда, осындайлар кездеседі, мұндай үйлесімдерді озгерту үшін ең жетілгендері және оларға қысқа буындар қосылғандары керек болады. Көптеген айтылымдар, бүл біреу осы айтылымды толық аяқтайтындай етіп, осы біреулердің арасындағы біреумен өлшенеді. Көбі де (басқалары) олардың біреуімен таусылмайды, оларды екі немесе одан да коп бірліктер өлшеуіне мұқтаждық етеді, осыған ұқсас ұзындықпен де орын алады. Ұзындықтың бір шынтақпен өлшенетіні және онымен бітетіндігі кездеседі, бірақ былай да бола алады: ол бір шынтақпен таусылмайды және өзінің өлшемі үшін, айталық, екі шынтақты керек етеді.

Не туралы біздің айтқанымыз, сол барлық тілдерде орын алады. Біздің араб тілінде нені байқайтынымызды мысал ретінде келтіруіңе болады. Бұл тілдің білгірлері қысқа буынды "қозғалмалы дыбыстар", созылыңқы және оған ұқсас буындарды — "байланыстырушылар", ал олардың тілінде не сол және басқа түрдегі буындардан құрала алса, онда оны — "қазықтар" деп атайды. Содан кейін, олармен, мысалы, "фа "илун", "муфа "илун", "мустаф "илун" сияқты, өздерінің бірқалыпты сөздері мен айтылымдарын олар өлшейтін, үлкен өлшеушілерді осы жолмен тағы құрастыра отырып, олар бір буындарды басқалармен үйлестіреді.

Сонымен, кез келген сөз тіркесін немесе созылыңқы буынмен, немесе оның үйлесуімен өлшеуге болады, олармен соз тіркестерін өлшеуге болады, буындар ең аздау бөліктер болып табылады, ал үйлескен буындар — олардан көбірек. Соз тіркестеріндегі осының бәрі ұзындықтағы шынтаққа ұқсас.

Сан үздіксіз және бөлек болады. Үздіксіз сан — бұл сол, ісінің ортасына әлдебір меже немесе шекті долбарлап қоюға болатын, осы долбарланған шектің екі жағына орналасқан, қайда бүл заттың бөлшектері біріне-бірі жанаса алатын, осыдан бүл шек екі бөлек үшін ортақ болады. Мысалы, сызықпен істің мәнісі осылай болып түр: оған оның екі жағынан орналасқан сызықтың бөліктері біріне-бірі жанаса алатындай, оның ортасында нүктені жобалауға болады, сондықтан бүл нүкте, осы және басқа бөлік үшін, ортақ шек болып табылады. Тура солай жазықтық ортасында болады, сызықтың бүл және басқа жағында орналасқан бет бөліктерін ортақ шек ретінде қабылдауға болатын, сызықты жобалауға болады. Дәл сондай денеге де қатысты, мысалы кубқа: кубтың ортасында оны кесіп өтетін жазықтықты долбарлауға болады, бүл жазықтықтың осы және оның басқа жағында орналасқан, кубтың бөліктері қай жерде біріне-бірі жанасатыны ортақ шек болып табылады. Дәл осы түрде уақытта да сызықтың нүктесіне ұқсас әлденені табуға болады, атап айтқанда, ол өткен және болашақ уақыттың арасында ортақ шек бола алатын, "қазір".

Бөлек сан — бұл сол, ненің ортасында, оны құрастыратын бөліктер үшін ортақ болатын, шек ретіңде оны қарастыруға болатындай, ешқандай межені табу мүмкін емес. Тек солай, мысалы, он санымен мәселе болып түр: оның бөліктері болып табылатын, екі бестіктердің арасында, не олардың бірліктерінен, не олардың бірліктерінен ерекшеленетін, қайда олардың бірліктері жанасатын, жалпы шек сапасында нені қарастыруға болатын, сондай ештеңені табуға болмайды, ал сол кезде бір сызықта біз осындай шекті таба аламыз. Тура солай, осы бестіктердің бірде-бір бірліктерін немесе олардың бірліктерінің бірліктерін, бұл бестіктер өзінің тепе-тендігін сақтайтындай етіп, олардың ортақ шегі ретіңде қарастыруға болмайды. Өйткені, егер сен осы жөне басқа бестіктерден бірін бәрінен бөліп алсаң және оны ортақ шек ретінде қарастырғың келсе, онда қалдықта төрт болады жөне (осы) бестік өз бірліктерін сақтамаған болып шығады. Дәл сондай басқаларына да қатысты, мысалы, ол жұп немесе тақ сан болсын. Дәл солай әңгіме сөздермен де болып түр: дыбыстардың арасынан, оны екі дыбыстар үшін ортақ шек ретінде қарастыруға болатын, ешқандай межені табу мүмкін емес. Тура осылай, қайсыбір дыбысты да, ол сөзде немесе айтылымда болсын, сөз тіркестерінің екі бөлігіне ортақ шек ретінде оны қарастыруға болмайды, өйткені қарсы жағдайда, сөз тіркестері бөліктері арасындағы біреуінің бір дыбысы жетпей қалушы еді, сондықтан және бүл сөз тіркесі өзгеріп кетер еді және басқа бірдеме болар еді.

Әрі қарай, бір сандар, біріне-бірі қатынаста белгілі бір жайы бар, бөліктерден тұрады, ал басқалары, біріне-бірі қатынаста анықталған жайы жоқ, бөліктерден тұрады. Сонда, біріне-бірі қатынасы бойынша анықталған жайы бар бөліктерден тұратында, барлық бөліктер бірге өмір сүреді; олардың әрқайсысының жайы осы сан бағытының біреуінде анықталады; ол дене қимылы немесе сөзбен белгілене алатындай болып, бүл бағыттың өзі осылай анықталған. Онымен осы бөлік көрші болатын немесе жанасатын, осы сан басқа бөліктерінің қайсысымен оның жанасатындығы және қосылатындығы белгілі болғандай етіліп, тепе-тең түрде анықталған. Сонымен, олардың бөліктері төрт (саналып өткен) шарттарға жауап беретіндердің барлығы, олар бір-бірімен қатынаста белгілі бір санға не болатын, осындай бөліктерден тұрады.

Бұл бәрінен айқын әр текті бөліктері бар денелерде байқалады, мысалы, адам сияқты мыналарда: оның барлық бөліктері бірге өмір сүреді; оның қайсы бөлігін сен алсаң да — айталық, басты, — және тәнге қатысты қайсыбір бағыттағы оның жайын, онда ол белгілене алатындай болып анықталады — (мысалы, бас туралы мынаны айтуға болады), бұл оның жоғарғы бөлігі, сонымен бірге, оның қайсыбір (басқа) бөлікпен қатар болатынын және қосылатынын біз біле аламыз — (бас жөнінде біз) оның мойынмен қосыла алатыны жөнінде айта аламыз. Тура солай, әр текті бөліктері бар, денелермен де мәселе осындай болады, мысалы, алтынмен, өйткені, (осындай денеде) сен оны белгілейтін және бөліп көрсететін бөлік басқа ұқсас, оның жайы табиғатымен анықталады, осылай, алтынның қайсыбір жағынан сен оның белгілі бір бөлігін бөліп қарастыра аласың, сен оны жоғарыңа, төменде немесе қайсыбір басқа жақта орналасқандай етіп белгілей аласың: оған қоса саған, алтынның басқа жақтарымен ол, оң немесе сол жағында орналасуының арқасында қосыла алатыны белгілі болады. Және осы сызыққа, жазықтыққа, денеге к.атысты: ол да, басқасы да, үшіншісі де саналған торт шарттарға жауап береді.

Уақытқа қатысты сен осының (бәрін) анықтай алмайсың: уақыт бөліктері бірге бола алмайды, өйткені уақыт ағында болады. Тура осы соз тіркестерінің бөліктеріне қатысты: сен қайсыбір дыбысты айтып болғаныңша, ол енді өтіп кеткенге жатады, олардың бірде-бір жұбы бірдей бар бола алмайды. 11 с санға қатысты болса, онда оның ешқандай жақтары жоқ, сондықтан ол жалпы қайсыбір жерде тұра алмайды. Осыған сәйкес олардың бөліктері де, бір-бірімен қосылмай және жанаспай, біріне-бірі жалғаспайды. Уақыт бөліктері, сөз тіркестері мен сандар, олар жай шарттарына жауап бермегенімен, — жайға, не бәріне, не олардың кейбіреулеріне ие емес. Санның басты ерекшеліктері осында.

(Бұрын айтылғандай), сан не үздіксіз, не бөліктен тұрады. Үздік сандарға сол, не ода болатын бөліктерден немесе, оларда белгілі орын алатын, оның ішінде сол, ненің бөліктері бір-бірімен бір бағытта орналасқан, атап айтқанда сызық болатын бөліктерден тұратын жатады; ары қарай, оған сол, ненің бөліктері біріне-бірі екі бағытта орналасқан, атап айтқанда жазықтық және де сол, ненің бөліктері біріне-бірі үш бағытта орналасқан, атап айтқанда дене жатады, үштен артық бағыт болмайды. Не белгілі орны бар бөліктерден тұратынды, математиктермен "ұзындық" деп аталатынды жөне олармен ешқандай ені жоқ ұзындыққа, атап айтқанда, сызыққа, енімен бірге ұзындыққа, атап айтқанда жазықтыққа және де ені, тереңдігі немесе қалыңдығы бар ұзындыққа, атап айтқанда денеге, ол бөлінеді. Оның бөліктері белгілі орын алмайтын, үздік сан, уақыт болып табылады.

Дене беті, сол денеге жататын болса, — бұл оның шегі және оған ол бөтен болатын және осы денені барлық жағынан қамтып отырып, дененің өз бетіне орналасатын бүл, Аристотель бойынша, оның орны болып табылады. Бөтен бет — бүл, оның денесін қамтитын, басқаның атауы.

Ыдысқа құйылған судың орнын ыдыстың оймасы емес, ал, ойманы көлемдейтін, бостық пен кеңістік алады, бұл бостық пен кеңістік болып және де қалындық табылады, ол ештеңемен толтырылмаған және кез келген сападан айырылған деп кейбіреулер ойлайды, сол шақта ол судың қалыңдығы, суықтық және тағы басқа сияқты сапаларға ие. Дәл осылай (дейді олар), егер судың орнына ауаны немесе осы сападағы тағы бірдемені алсақ, мәселе осындай болады. Судың қалыңдығы, деп ойлайды олар, соңғысы ыдыста пайда болғанда, барлығы бүкіл бостық бойынша таралады және су мен бостық бірдей болғандықтан, біріншісінің беті мен тереңдігі, екіншісінің беті мен тереңдігіне сәйкес келеді. Кез келген, сезіммен қабылданатын дененің және бүкіл әлемнің қасиеті осылай болады деп, пайымдай отыра, кейбіреулер әрбір сезіммен қабылданатын дене туралы осылай ойлайды. Сондықтан, бүл және басқа көзқарас бойынша, не дененің өзіндік бетіне сәйкес келетін басқа бет болып табылатын, не (дененің) өзіндік қалыңдығына сәйкес келетін, басқа қалыңдыққа жататын ор, үздіксіз санға жатады. Соңдықтан бостықтың оның кейбір бөлігімен толық өлшене алатындығы түсінікті. (Қарастырылған) көзқарастардың ішінде қайсысы ақиқат екені — бұл физика ғылымында (шешіледі).

Бөлінген сан әлде бөліктерден — бұл сан, әлде дыбыстардан — бұл сөйлеуден, тұрады. Өзіндік мағынасындағы және өзімен өзі бойынша сан — бүл жоғарыда қарастырылғанның түрлері. Барлық қалғаны, нені сан ретінде қабылдайтыны, өздігімен өзі бойынша сан болып табылмайды, ал тек сандарға осы оның түрлері арқылы қосылып есептелінеді. Мысалы, түспен, қозғалыспен (әсіресе орын ауыстырумен), ауырлықпен, жеңілдікпен жөне тағы басқалармен мәселе осылай болып түр. Мысалы, оған ие болушы дене беті қаншама жайылып жататындай немесе бүкіл оның бойымен таралғандай, кез келген түс, осының себебінен, соншама жайылады, бет немесе дене мөлшеріне тәуелді мөлшерге ие болады, бет немесе дене өлшеуімен және де өлшенеді. Дәл осылай, орын ауыстыратын (нәрсе) өтетін қашықтық пен уақыт ұзақтығының мөлшеріне тәуелді, орын ауыстыру үлкенірек бола алады, осының себебінен орын ауыстыру қашықтық пен уақытты өлшеу арқылы өлшенеді. Оған ұқсас ауырлық та бүкіл дене бойыңда толық таралады және басқа дене түрлеріне тәуелді бұл басқа бола алады (дәл осы жеңілдікке де қатысты). Ауырлық өлшеу үшін пайдаланылады және оның көмегімен көптеген денелер өлшенеді. Сусымалы денелерге не қатыстыны алсақ, онда олардың бәрі — ыдыстар, олардың көмегімен сусымалы денелердің өлшенуі жүргізіледі. Осы өлшемдер сапасында, Аристотель бойынша, оның ішіндегісіне сәйкес, ыдыстардың ішкі тегі осындай қызмет атқарады немесе басқалардың негізі бойынша өлшенетін денелердің көлеміне сәйкес келетін және оның бойында таралатын, бостықтың көлемі оның орны болғандықтан, ол осыған жатады. Денелер де, сол және басқа көзқарас бойынша, олардың орны ерекшеленетіндіктен бірінен-бірі көлемдері бойынша асып түседі және де олардың орындары бір мөлшері болғандықтан, сондықтан олар бір мөлшерлі болады.

3. Сапа туралы пайымдау

Жалпы сапа — бұл, олар қандай екендігі жөнінде, индивидтер туралы осы арқылы айтуға болатын форма, сол, не кез келген индивидке қатысты қойылған "ол қалай?" деген сұраққа жауап беретін нәрсе. "Индивидтер туралы" біздің сөздерімізде (білдірілген) шартпен, оның сипаттамасы шектеледі, өйткені оларды айырушы белгілерден ажырату қажет, себебі соңғылары — олар да сапалар, олар арқылы түрлерінің қалай екендігі жөнінде айтуға болады, себебі бұлар — формалар. Жоғары тектердің бірі болып табылатын сапа, төрт аралық тектерге бөлінеді. 1) қасиет және күй-жай; 2) табиғи қабілеттілік және табиғи қабілетсіздік ретіндегі жөнінде не айтылатын; 3) ырықты сапалар және ырықсыз күй-жайлар; 4) тап мұндай, санға тән сапа.

Қасиет пен күй-жай бүл жандағы және тап мұндай жанды (денелердегі) барлық формалар. Жандағы бір формалар мұндай болғандықтан, жігері немесе әдетімен қабылданады — бұлар ғылымдар, өнер, кісілік сапалар, ал басқалары — адамда туа біте қалыптасқан, мысалы, алғашқы шарттарды білу сияқты табиғи білімдер, адамда жөне біршама жануарларда туа біте болатын кісілік сапалар, сонымен бірге көптеген жануарларда байқауға болатын, мысалы, өрмекшілердің кейбір түрлерінде кездесетін тігіншілік сияқты табиғи жайлар, өнерлер, яғни табиғи формалар. Олар жанды (денелерде) болатын, сол формаларға қатыстыға келсек, мысалы, денсаулық және сырқаттану, онда қасиеттер ретіндегі олар туралы, қашан оларды алып тастау қиын болғандықтан, олар соншама нығайғанда, сонда олар айтылады, ал күй-жайлар жөнінде (бүл жерде оларды қасиет деп мүлдем айта алмайсың) — қашан олар бекімегенде және жылдам алып тасталынатын болғанда айтылады. "Күй-жай" сөзін Аристотель жөне де, олар бекіп үлгерген, білімдерді белгілеу үшін және әлі белгіленбегендері үшін де қолданады, сондықтан ол бүл жерде оларға ортақ тек ретінде көрініс табады, оның екі түрінің бірі "қасиет" деп аталса, ал екіншісі оз тегінің атауына ие.

Не табиғи қабілеттілік және табиғи қабілеттілік емес ретінде айтылатын болса, сол қарама-қарсылықтардың түрлеріне ие, олардағы қарама-қарсылықтардың біреуі қабілеттілік жөнінде не айтылатынға, не басқасы — қабілетсіздік жөнінде не айтылатынға жатады, тап мұндай, мысалы, қаттылық және жұмсақтық, қаттылық — "табиғи қабілеттілік" (тегіне), ал жұмсақтық — "табиғи қабілетсіздік" (тегіне) бағынады. Сол, табиғи қабілеттілік жөнінде не айтылатын болса, — бұл, олардың, арқасында денелер іс-әрекетті жеңіл жасайтын және олардың әсеріне қиындықпен түсетін, осындай табиғи бейімділіктер. Ал сол, табиғи қабілетсіздік жөнінде не айтылатын болса, — бұл, олардың себебімен денелер іс-әрекетті қиындықпен жасайтын және олардың әсеріне жеңіл көнетін, осындай бейімділіктер. Тап мұндай, мысалы, күш және әлсіздік. Күш — бүл іс-әрекетті жеңіл жасауға және оған қиындықпен көнуге арналған табиғи бейімділік, ал әлсіздік — бүл, іс - әрекетті қиындықпен жасауға жөне оған жеңіл көнуге бағытталған табиғи бейімділік. Адам тәнінде тура осылай бар болатын күресу, жұдырықпен соғысу, жүгіру сияқты белгілі әрекетті жасауға деген табиғи бейімділік қайсыбір табиғи қабілеттілік болып табылады. Нені дағды күшімен ол қабылдайтын, күрестегі ептілікке, жұдырық сайысындағы үстем болу өнеріне және жүгіруге қатыстаға келсек, онда мұның бәрі (табиғи қабілеттілік) тегіне емес, ал "күй-жай және қасиет" (тегіне) жатады, өйткені бұлар — оларды жаттығу арқылы қабылдайтын өнер және форма.

Дәл осылай, егер адам осыған табиғаты бойынша және туа біте бейімделген болса, онда белгілі бір өнерде дене алдын ила орналасуына сай, әрекеттерді өте жақсы орындауға бейімділігі бойынша "табиғи қабілеттілік" тегіне жатады, соның арқасында өнердің (өзі) "күй-жай және қажет" (тегіне) жатады. "Cay" айтылымымен де мәселе осылай болып тұр; ол кейбір табиғи қабілеттіліктерді білдіреді, себебі "сау" дегенмен белгілі бір әрекетке қиындықпен көнуге бағытталған белгілі бір бейімділікті түсіндіреді, ал сонда "сырқатты" сөзі әсерге жеңіл көнетін, осы арқылы түсіндірілетін бейімділіктен болатын табиғи қабілетсіздікті белгілейді.

Ырықсыз сана екі түрлі болады. 1)Не денеде орын алады — бұл, сол түс, дәмдік сапалар, иістер сияқты сезілетін сапалар. 2) Не денеде орын алады — бұлар табиғи аффектілер, ашу, аяу, үрей және тағы басқалары. Олардың арасында, не жылдам өтетін болса, оны "ырықсыз күй-жай" деп, ал, не бекіп алып, баяу өтсе немесе мүлдем өтпей қойса, сол өз тегінің атауымен, яғни "ырықсыз сапа" деп аталады. Әйтсе де, Аристотель, олардың жылдам немесе баяу өтетініне тәуелсіз, көптеген жерлерде осы барлық сапаларды "ырықсыз күй-жайлар" деп атайды. Денеде бар, ырықсыз сапалар сезіммен қабылданатын сапалар болып табылады. Олардың кейбіреулері, оларды біз түйсінгенде және бағалағанда, мүшелерде ырықсыз күй-жай мен өсер қалдыратын кезде, олардың себебімен қабылданатындықтан, "ырықсыз" деп аталады. Тап мұндай, мысалы, дәмді сапалар: олар тіл және тілшікте нақтылы бір ырықсыз күй-жайлар мен әсерлерді шақырады. Ауызды қуыратын тамақ тілге, мысалы, қармаушы эсер етеді, ал ащысы — о да ащылық (түйсігін) қоздырады. Мысал ретінде, ми мен танауда құрғақтылық және ылғалдылық (түйсіктерін) шақыратын иістерді, және де кесетіндей әрі күйдіретіндей әсерлер туғызатын, иістерді алуға болады. Жылы және суықпен де мәселе осылай болып түр: сол кезде, қашан біз оларды сезіну арқылы түйсінгенімізде, олар арқылы қабылданған сол мүшелерде, олар жылылық және суықтық (түйсіктерін) шақырады. Бұл сапалар, сезіну орындарында ырықсыз күй-жайды шақырғанынан, "ырықсыздар" деп аталмайды, ал сондықтан, осы денеде бұрын болған, ырықсыз күй-жайлардың артынша болғандықтан, олар осылай аталады. Мысалы, ұятты сезіне сала, адам қызарады; ұят бүл жерде оның артынша денеде (белгілі бір түс пайда болатын), жанда пайда болатын аффектіге жатады. Осы үрейден болған бозарыңқылыққа да қатысты.

217-6

Денеде қайсыбір кезде табиғи жолмен кейбір ырықсыз күй-жайдан — жылылықтың, суықтықтың немесе басқа бір ырықсыз сезімдік күй-жайдың пайда болуы мүмкін, ал бүл ырықсыз күй-жай кейін денеде белгілі бір түсте пайда болады. Егер жан аффектілеріне келсек, онда олар "ырықсыз сапа мен ырықсыз күй-жай" (тегіне) бағынады, ал "қасиет пен күй-жай" тегіне олардың қатысы жоқ, себебі аффектілер кісілік сапалар болып табылмайды. Олар белгілі бір дәрежеге жеткенде, сонда олар кісілік сапаларға айнала алады; бұл жағдайда олар "қасиет және күй-жай" (тегіне) бағынышта болып шығады. Жанда пайда болып, жануар денесінде ырықсыз сезімдік күй-жайларды тудыра алғандықтан, мысалы, мынадай: бозарыңқылықты тудыратын үрей, қызаруда шақыратын ұят және, онымен қамтылған (адамда) қызулық пен бозарыңқылықты әкелетін ашулану пайда болса, олар "ырықсыз сапалар" деп аталады.

Төртінші тек — бұл, тап сондай санның жеке түрлеріне тән сапа, мысалы, (жалпы) сызықтағы туралық пен қисықтық, қисық сызықтардағы дөңестік пен иместік және осылай қосылғанымен, тура сызықты құрастырмайтын, сонымен бірге фигура және оның түрлері: шеңбер, үшбұрыш, квадрат және жазықтықтағы басқа фигуралар. Белгілі бір фигура болып табылатын табиғи форма да (осыған жатады), мысалы, не тірі жан денесінің сыртқы бетіне тән, сол, және де, (мысалы), жұп және тақ — олар да тап осындай санның жеке түрлеріне тән сапа тегіне жатады.

Кедірлі-бұдырлық пен тегістікке қатысты — олар "күй-жай" (тегіне) ме, әлде осы сапа тегіне ме бағынатындығы жөнінде күмән тууы мүмкін. Өйткені кедірлі-бұдырлы (дененің) бөліктерінен тұратын, олар оның бетінде, біреулері — жоғары, басқалары — төмен тұратындықтан, олардың біреулері ұзындау, басқалары қысқалау болатындықтан, осының нәтижесінде олар әртүрлі жазықтықтарда орналасады. Оның бетінде орналасқан, тегіс (дененің) бөліктерінің бәрі өзара тепе-тең болып келеді, осының салдарынан олар бірден-бір жазықтықта тұтас орналасады. Кейбіреулердің ойынша, міне осында кедірлі-бұдырлық пен тегістіктің мәнісі түр және де сол себепті бұларды "мекен-жай" категориясына жатқызады. Шар немесе дөңгелек түріндегі тегіс (дене), оның ортасынан оның бетінің басқа бөліктеріне тарайтын сызықтар бірдей болғандықтан, осындай қасиетке ие, сондықтан тегіс (дененің) формасы шар түрінде немесе дөңгелек болады. Ал басқа жағдайда, қашан шар немесе дөңгелек кедірлі-бұдырлы болғанда, олардың ортасынан оның бетіндегі сопақтау (бөліктерге баратын сызықтар, қысқалау жөне кейін кетуші бөліктерге апаратын сызықтардан көбірек болып шығады екен, нәтижесінде көп бұрышытының фигурасы шығады. Кейбіреулер кедірлі-бұдырлы және тегістік, деп, міне, осы фигураларды ұйғарады, және де осыдан оларды сапа тегіне жатқызады, және де олар бұл жерде омоним тәрізділер болады.

Тығыздық жөне сиретілгендік жөнінде де күмән туа алады. Бірақ егер сиретілгендік жүннің үлпілдегіне ұқсас болса, ал онда тығыздық — оның ұйысуына ұқсайды, сонда ол да, басқасы да "жай" категориясына жатады. Олардың ортасындағы аралық жерлерге бөтен денелер еніп кеткендіктен, дене бөліктері бір-бірінен алыстағаннан, сиретілгендіктің мәнісі осыдан шығады, ал тығыздық — сонда, оның ішіндегі бөтен денелер ығыстырылатын және шығарылатын болғанда, ал қалған бөліктері бір-бірімен жақындасатын немесе жанасатын жағдайда, дене бөліктерінің бір-біріне жақын орналасуынан тұрады. Егер тығыздық деп судың мұздануына ұқсас бірдемені түсінсек, онда ол сапаға жатады, себебі бүл жерде, бөтен денелер оған ығыстырылып шығарылғандықтан, ал оның бөліктері — жақындатылғандықтан және тығыздалғандықтан, олар акциденталды бола алмайды, өйткені судың көлемі оны мұздатқанда бұрынғыға қарағанда азаймайды — ода не бұрын болмаса, енді сол пайда болады. Сиретілгенмен де мәселе осылай болып түр. Егер ол мұздың еруіне ұқсас болса, онда сапаға жатады, себебі дене бөліктері оған ауа немесе басқа қайсыбір бөтен дененің енуі салдарынан, дене бөліктері бір-бірінен қашықтайды және осыдан ол акциденталды бола алмайды, өйткені сан осында ұлғаймайды — бәрінен бұрын тығыздық пен сиретілгендік, қалай жылылық әлі жылы еместен, ал суықтық қалай әлі суық еместен пайда болатыны сияқты, соған ұқсас пайда болады. Сонымен, тығыздық пен сиретілгендік сапаға, бірақ оның төртінші тегінен бұрынырақ, екінші тегіне жатады, өйткені тығыздық әрекеттің әсеріне қиындықпен түсетін, бейімділікпен ұқсас, ал сиретілгендік — не әрекеттің әсеріне жылдам көнетінмен ұқсас, себебі сиретілген икемдірекке, ал тығыздық икемсіздеуге ұқсас.

Егер дененің қаттылығын есепке алмасақ — бәрі осы; әйтсе де тас тығыз және қатты, кристалл мен әйнек сиретілген және қатты, нығыздап қатайтылған жоңқалар тығыз, бірақ қатты емес, ал ауа сиретілген, бірақ қатты емес.

4. Қатынас және ара қатысты туралы пайымдау

Қатынас — бұл, ол арқылы сол және басқа нәрсені, оларды бір-бірімен салыстыра отырып белгілеуге болатын, екі нәрселердің арасындағы байланыс. Бүл байланысты (ара қатысты) нәрселердің бірі үшін алып, басқасымен салыстыра отырып, оны белгілейді; және де оны басқа (нәрсе) үшін алып және біріншісімен салыстыра отырып, оны белгілейді. Оның иегерлері болып олар табылатын, сол байланыстың негізінде оларды бір-бірімен салыстыру жолымен олардың әр қайсысы белгіленетін екі нәрсе "салыстырмалы" және "ара қатысты" деп аталады. Оларды бір-бірімен салыстырғанда байланыстырушы демеулік шылаулардың бірі: "одан", "оған", "мен" және тағы басқа сияқтылары қолданылады. (Ара қатысты) нәрселердің әр бірінің, оны басқамен сол немесе өзге түрлі қатынаста болатын әлдене ретінде белгілейтін, міндетті түрде атауы болуы керек. Тап осындай, мысалы, әке мен бала. Олардың арасында, сол арқылы олардың әрқайсысы бір бірімен салыстырыла отырылып белгіленетін, бір айқындалған байланыс бар, өйткені әке — бұл баланың әкесі, ал бала — әкенің баласы. Олардың біреуін белгілеуте алынған, бірден-бір қатынас — "әкелік", ал басқаны белгілеу үшін алынғаны "балалық" деп аталады. Ол бүл байланысты белгілегендіктен, олардың біреуінің есімі — "әке", ол да сол байланысты белгілейтіндіктен, басқасының есімі — "бала". Бүл екі сөздер қарама-қарсы атаулар болып табылады, "құл" және "қожайын" (сөздерімен) де мәселе осыған ұқсас болып шығады.

Қатынастар иегерлері ретінде нәрселер барлық басқа тектерге бағынады. Олар сан категорияларына жата алады — тап осындай, мысалы алты жөне үш, өйткені алты — бүл екі рет алынған үш, ал үш — алтының жартысы. Олар және де субстанция категориясына жата алады — тап осындай, мысалы, әкеліктің немесе балалықтың иегерлері ретінде қарастырылатын немесе олардың бірі қожайын ретінде, ал басқасы құл ретінде көрінетін болады, өйткені қожайын мен құл да субстанция категориясына жатады. Егер оларды басқа текке жататын әлдене ретінде белгілейтін атауларымен алсақ, онда олар бірақ ара қатысты бола алмайды; бұл жағдайда оларды бір-бірімен салыстырғанда, олар енді қатынастың сол немесе басқа түрімен белгіленетін бола алмайды. Не дене ретінде, ие жануар ретінде, не адам ретінде, не ол ақтылық немесе түстің қайсыбір басқа түрімен белгіленбесе, тура осылай болады, өйткені, тек оны бір түспен белгіленгенде ғана, ол туралы, оның не ақ, не басқа түсті екендігі жөнінде осыны айтуға болады, сондықтан түс иегері түсті деп аталмайды.

Екі ара қатысты нәрселер болмысының мәнісін, оларды бір-бірімен салыстыра және байланыстырушының демеулік шылауының бірін қолдана отырып белгілесек, және де осылай болады. Алайда бұл нәрселерді анықтауда тек осы суреттеумен шектелуге болмайды, өйткені олардың әрқайсысының болмыстық мәнісі бар, себебі ол басқа текке бағынған. Ол басқа текке енетін болғандықтан, мүмкіндігінше оған жататын, олардың әрқайсысының болмысының мәнісін, оған онымен ара қатысты нәрсе болмысының мәнісімен салыстыра отырып, белгілеуге болады және сонда, оларды осындай болмысының мәнісімен алғандықтан, олар енді ара қатыстылар санатына жатпайды. Сондықтан осындай екі нәрселер, қашан олардың әрқайсысының болмыс мәнісі сол немесе басқа қатынас түрінің иегері ретінде болса, оларды бір-біріне салыстыра отырып, бірдемені белгілейтінін айту қажетті. (Тек) бұл жағдайда ғана, Аристотель айтқандай, ара қатысты нәрселердің анықтамасы жеткілікті қанағаттандырарлық болады; қашан бұл нәрселердің өмір сүруі қалайда бір түрде ара қатысты болу екендігін білдіретіні көрсетілгенде, сонда осыған жетуге болады; яғни болу мәнісімен олардың өмір сүруі, оларда сол немесе басқа түрдегі қатынастардың бар екендігін білдіреді; қарсы жағдайда олар ара қатысты болып табылмайды.

Қатынастың белгілі түрінің иегері ретіндегі бірінің есімі басқасының есіміне қарама-қарсы, (екі осындай) нәрселер ара қатысты болады; тап осындай, мысалы, "әке" және "бала", "құл" және "қожайын". Кейде (осындай) нәрселердің есімдері бірдей болады, мысалы, "жолдас", "дос", "ағайын". Кейде олардың біреуінің есімі сол есімінен туынды болып табылады, мысалы, "танымнан" шығатын "танылатын". Кейде, ол қатынастың екі иегерлерін белгілеу үшін қолданылатын, тек жалғыз байланыстың есімі бар, сондықтан, осы байланыс арқылы бір-бірімен ара қатыстырылған, осы екі нәрселердің есімдері байланыс атауынан туынды бола алады, — мысалы, "иегер" және "иеленілген" "иеленуден" бірдей туынды, сол себепті "иелену" осы қатынастың атауы болады.

\

Бірақ былай болуы мүмкін, олар қайсыбір ара қатысты етіп белгілейтін, осы ара қатысты нәрселердің біреуінде де жалпыға белгілі есімі жоқ. Адамдар бұл жағдайда, оларға байланыс бөліктерінің біреуін қоса отырып, оларды басқа бір текке жататындай әлдене ретінде білдіретін, олардың сол есімдерін пайдаланады. Мысалы, " қол — бұл адамның қолы" /4/ айтылымы тап осылай, өйткені қалай "адам", солай "қол", бұл нәрсені ара қатыстыдай етіп белгілейтін есімге жатпайды. Қашан, оны әлдебір ара қатысты ретінде белгілейтін, ара қатыстырылған нәрселердің (тек) біреуінің ғана есімі болмаса, сонда ол соған ұқсас қылып істеледі; бүл жағдайда, оны басқа текке енетін әлдене ретінде білдіретін, оның есімі алынады, жөне де, осы қатынасты белгілейтін оның есімі бар, онымен ара қатысты нәрсе байланыстырылады.

Жиі ретте, (қатынасты) белгілейтін есім, екі ара қатысты нәрселерде бар, бірақ сол, кім оларды ара қатыстырады, зейінсіздігі немесе ұқыпсыздығы бойынша, бүл есімдерді емес, ал сол есімдер оларды басқа текке жататын әлдене ретінде белгілей алады. (Жоғарыңа қарастырылған) үш (жағдайларда) әңгіме (өзіндік) ара қатысты нәрселер туралы іс жүзінде болып отырған жоқ, тек әңгіме сол туралы болып отыр деген пікір ғана тууы мүмкін. Оларда жалпыға белгілі есімдері жоқ нәрселер үшін, оларды ара қатысты әлдене етіп белгілейтін, есімдерді құрастыруға Аристотель кеңес береді, қатынасты белгілейтін есімдер бар болса, онда тек оларды зейінсіздік пен ұқыпсыздықты жібермеу үшін алуды ұсынады. Міне, сонда осы нәрселер жөнінде ешқандай күмән тумайды, олар ара қатыстылардың қасиеттеріне ие болады және олар туралы ешқандай адасу тумайды.

Ара қатыстылар ерекшеліктерінің біреуі сонда, не айтылымдағы ара қатысты нәрселер бір-бірімен өзара айналымдық қатынаста болатындығында тұрады, мысалы: "бала — бұл әкенің баласы" және "әке — бүл баланың әкесі" айтылымдарында.

Не біреуінің өмір сүруі басқасының өмір сүруін пайымдайтын және не оны барлығына тән пайымдайтын, және не барлығына тән бір-бірімен ажырамас байланыста болатын, не оларды ара қатысты әлдене ретінде белгілейтін шынында ара қатысты нәрселердің жұбы болатын, сол қатынас (атауынан) құрастырылады; немесе осындай атау, оны ара қатысты әлдене ретінде белгілейтін, оның ерекше есімі жоғы үшін, бүл есімдер (олардың арасынан) ойланылып табылады.

Егер де сол, кім қатынастарды тағайындайтын, ұқыпсыздық жіберсе, онда (бұл есімдер) шатасқан болып шығады, мысалы "құл — бұл адамның құлы" айтылымында, өйткені бұл жерде енді: "адам — бұл құлдың адамы" деп айтуға болмайды; "тұтқа — бұл кеменің тұтқасы" дегенмен де мәселе осылай болып түр, өйткені былай айтуға болмайды: "кеме — бұл тұтқаның кемесі". Бірақ кеме үшін, оны тұтқамен ара к.атысты ететін, әлденемен белгіленетіндей есім құрастырылса, онда айналу сондықтан бүл жерде (мүмкін) болады, себебі "тұтқамен басқарылатынның тұтқасы" және де, мысалы, былай айтылса: "тұтқа — бұл тұтқамен басқарылатын кеменің тұтқасы", осыған ұқсас басқа жағдайларда да дәл осылай болады.

Бір-бірімен ара қатысты нәрселердің (тағы) бір ерекшелігі, олардың бірге өмір сүретіндігінде болып түр. Шынында да, олардың бірде-бірі басқасынан кейін өмір сүрмейтіндей, құл мен қожайын бірге (өмір сүреді); әкесі мен баласына қатысты да дәл солай. Егер нәрселер шынында ара қатысты болса, яғни, жоғарыда сол туралы айтылған, олардың ара қатыстылығының шарттарына олар сай келетін болса, онда олардың біреуінің өмір сүруі басқасының өмір сүруін білдіреді және де олар бір-бірімен ажырамас қатынаста болады. Шарттардың бірі оларды бірдей қатынаста алу керек екендігінде түр, яғни тек қос қатысты нәрселер де потенциялды әлдене ретінде, не актуалды әлдене ретінде алынуы тиіс, қашан олардың бірі потенциалды әлдене ретінде, ал басқасы актуалды әлдене ретінде алынса, онда актуалды (нәрсе) потенциалдыдан кейін өмір сүретіндей болып шығады.

Сонымен, таным және танылатынмен де мәселе осылай болып түр. Сол, және басқа міндетті түрде бірге өмір сүруінен және танылатын оған қатысты танымнан, (айталық) сезіммен қабылданатын — оған қатысты қабылдауға дейінгі сияқты бұрын бола алады деп, кейбіреулер пайымдайды. Қашан танымалды потенциалды танылатын ретінде алынғанда, тек сонда осыған ұқсас бола алады: бұл жағдай біздің ол туралы актуалды білімімізден бұрын болады; алайда ол біздің потенциалды білімімізден бұрын да, кейін де өмір сүрмейді. Тепе-тең түрде потенциалды сезіммен қабылданатын біздің оны актуалды қабылдауымыздың алдында болады, бірақ ол біздің потенциалды қабылдауымыздан бұрын да, кейін де өмір сүрмейді. Қашан осы нәрселердің бірі — потенциалды әлдене, ал басқасы актуалды әлдене ретінде алынса, және де керісінше болса, онда олар енді шынайы ара қатыстылар болып табылмайды. Бірақ егер екеуі не потенциалды, не актуалды алынса, олар нағыз ара қатыстылар болып табылады және сонда олардың біреуі де басқасынан не бұрын, не кейін өмір сүрмейді.

Егер олардың бірі жеткілікті түрде таныса онда басқасы да қажетті түрде жеткілікті болып танылатындықтан, ара қатысты нәрселердің (тағы) бір ерекшелігі осында болады. Басқаша айтқанда, қатынастар иегерлеріне кейде басқа категорияларға жататын екі қайсыбір түр, ал кейде — екі индивид жатады. Егер бүл екі индивид болса, онда олар сол немесе басқа түрлі қатынаспен белгіленеді, ал егер бүл екі индивидтер болса, онда олар әлдебір жеке қатынаспен белгіленеді. Қашан (қатынас) иегерлерінің екі түрде атауы бар болса, және ол олар қатынасының түрін белгілесе, және олардың бірі осы атаудың арқасында белгілі болса, онда онымен ара қатысты басқа түр де қажетті белгілі болуы керек.

Тура осылай, егер (қатынастың) екі иегерлері, басқа категорияларға жататын, индивидтер болып табылса, онда, егер олардың әрқайсысының, олардың жеке қатынасын белгілейтін есімі бар болса және олардың бірі осы есімі арқылы белгілі болса, онда, онымен ара қатысты басқа индивид, осы сияқты қажетті белгілі болуы керек. Бұл көңілден тайқып кетеді, өйткені жеке қатынастардың осындай қатынастарды жеке қатынастар ретінде белгілейтіндіктен, олардың есімдері жоқ.

Осының негізінде соған, кім олардың арасында қатынастар орнататынға, оларға осы қатынас түрінің не тегінің атауын беретінге, оларды белгілеуге тура келеді. Соңғы жағдайда индивид не одан басқа, немесе жеке қатынаста болатыны сияқты, белгілі бола бастайды; ал сол, не осы қатынастың түрі немесе тегі арқылы белгіленетін болса, онда ол жеткілікті емес түрдегі әлдебір ара қатысты ретінде танылады. Ал солай болса, онда онымен ара қатысты нәрсе міндетті емес түрде белгілі бола алады.

Қашан (қатынас) иегері ретінде, басқа категорияларға жататын, екі түр шықса және олардың қатынастарының түрі ешқандай атауларға ие болмаса, онда мәселе тағы да солай болып тұр. Осының салдарынан соған, кім олардың арасында қатынас орнататынға, оларды осы қатынас тектерінің есімдерін бере отырып, белгілеуге тура келеді. Соңғы жағдайда ара қатысты (түр), ол мүмкіндігінше қатынастың тегі арқылы белгіленген болғандықтан, жеткілікті емес түрде танылады. Ал солай болса, онда онымен ара қатысты түр (де) белгілі болуға міндетті емес. Қашан олар басқа текке жататыңдықтан, соңдықтан олармен аталатын, қашан нәрселердің осы есімдері алынғанда, мәселе тура солай болады. Жалпы белгілі есімдері пар көптеген ара қатысты нәрселермен дәл осылай болады; бүл жағдайда олар бір-бірімен ара қатысты емес деп, ал көптеген ара қатысты емес нәрселер — олар бір-бірімен ара қатысты шығар деп ойланылады.

Сапаның түрлері мен шектеріне жататын көптеген нәрселердің арасында қатынастар бар болғандығынан, мәселе осында түр. Ара қатысты нәрселерге жататындықтан, сапаның осы түрі мен тегінің есімі оның есімі болғандықтан осылай да болады, сол шақта, оны сапа ретінде белгілейтін есім онда жоқ. Осының салдарынан, оны ара қатысты нәрселерге жататын әлдене ретінде белгілейтін есім, оны сапа ретінде белгілейтін деп қарастырылады; және сонда осы тек түрлерінің есімдері, олар бүл түрлерді ара қатысты нәрселерге жататын әлдене түрінде емес, ал сапа ретінде белгілейді. Сол кезде осы түрлердің тегі сапаға емес, қатынас категориясына жатады және оның түрлері қатынас емес, ал сапа (категориясына) жататын тәрізді деп ойланылады. Және сонда бүл жерде күмән туады, және олар таң қала бастайды: "қалай?" тек қатынас (категориясына) жатады, ал оның түрлері басқа категорияға бағыныңқы болады. Себеп бүл жерде, оны ойлап тапқанның, бүл атауға енгізген шатастыруынан шығып тұр /5/. Егер де бұл текте екі атау болса — бірі, оны сапа ретінде белгілейтін, және басқасы, оны әлдебір ара қатысты етіп белгілейтін бар болса және егер тура осы оның түрлерінде орын алса, онда ешқандай күмән тумас еді. Солармен осыған ұқсас әлдене орын алатын, мысалы, субстанция, жай және басқа осылар сияқты басқа категориялармен де, мәселе тап осындай.

5. "Қашан?" категориясы туралы пайымдау

"Қашан?" — бұл, нәрсенің болуыменен қоса жүретін және оның шектері оның бар болуының шектерімен бірдей болатын нәрсенің, уақыттың бір бөлігіне немесе оның бір бөлігі, нәрсенің өмір сүруінде орын алатын, осындай уақыттың белгілі бөлігіне қатынасы. "Қашан?" тап осындай уақытты да, субстанция мен уақыттың үйлесуін де, кейбіреулер ойлағандай білдірмейді. Бұл сөйлемшені адамдар әдетте, оның (өмір сүруінің) белгілі уақытына қатысты және сол немесе басқа нәрсе туралы қойылатындықтан, адамдар оны сүрақ ретіңде пайдаланады. "Қашан?", ол арқылы нәрсе туралы қойылған: "қашан ол болды, немесе болады?", деген сұраққа жауап беруге болатындықтан, әлденені белгілеуге болатын есім ретінде қарастырылады.

Белгілі уақыт — бұл, не "қазірден" өткенде, немесе болашақта алыс тұратындықтан, соған сәйкес анықталған сол немесе, сол арқылы белгілі және оның өткен шақта, және болашақта "қазіргіден" қаншама алыс тұратынын көрсететін, есім арқылы (өткен шақта, мысалы, "кеше", "кешеден бұрын", "өткен жылды", "өткеннің алдындағы жылда", "жыл бұрын", "екі жыл бұрын"; болашақта — мысалы, "келесі жылы", "ертең", "бір жылдан соң"), немесе, ол "қазірден" қаншама сол арқылы алыс тұратыны белгілі оқиғадан (мысалы, "Геракл патша кезінде", немесе "пәлен соғыс кезінде") сияқты, ол осылай анықталады.

Оның бойында өмір сүретін нәрседегі нақтылы бір уақыт, немесе біріншісін өзіне қосып алатын, екінші бола алады. Бірінші уақыт — бүл сол, не нәрсенің өмір сүруінде серік болады, онымен сәйкес келеді және одан ажырамайтын болады. Нәрсе (өмір сүруінің) екінші уақыты — бұл, бірінші уақыт оның бөлігі болатын, үлкен уақыт, осылай, мысалы, шайқас пәлен жылдың пәлен айындағы пәлен күнде болады және оған алты сағат серік болды; бүл сағаттар тура оның бірінші уақытына жатады, ал күн, ай және жыл — екіншісіне жатады. Сондықтан шайқас туралы, ол пәлен жылы орын алды, өйткені ол пәлен жылдың пәлен айында өтті делінеді. Осы айдың пәленше күні ол болғандықтан, сондықтан ол осы айда болды; өйткені оның ұзақтығы бүл күннің алты сағатымен бірдей болғандықтан, сондықтан ол бұл күні өтті. Қорытып айтқанда, ол осы үлкен уақыттың бөлігі бойында өмір сүретіндіктен, сондықтан ол белгілі бір үлкен уақытта өмір сүретін болады деп нәрсе туралы айтылады және ары қарай, ол оның өмір сүру (ұзақтылығынан), аспайтындықтан, оның шектері осы нәрсе өмір сүруі шектерінен аспайды делінген. "Қашан?" сұрағы нәрсе шектеріне қатысты да қойыла алады, сондықтан бүл сұраққа жауап ретінде не (нәрсе өмір сүруінің) бастамасына, мысалы, "қашан пәленше туды?" деген сұраққа: "сол уақытта" деп жауап беретіндігі, не оның аяғында, мысалы, "қашан пәленше қайтыс болды?" деген сұраққа: "пәлен уақытта" деп жауап беретіндігі көрсетіледі. Бұл және бұларға ұқсастар, "қашан?" деп аталатын түрге олар бағынатын, түрлерді құрастырады.

Нәрсе өмір сүруі уақытына серік болу — бұл, оның өмір сүруі уақыт өлшеумен бір нәрсе емес. Нәрсенің өмір сүруін өлшейтін уақыт сан (категориясына) жатады. Мысалы, "пәлен қанша өмір сүрді?" деген сұраққа "жүз жыл" деп жауап береді, соңғы, (бүл адамның) өмірін өлшейтін, уақыт ретінде көрініс және де табады. Нәрсе өмір сүруінің ұзақтығымен тура келетін уақыт оның бар болуын өлшеу үшін де қолданыла алады, өйткені, мысалы, ол сонда болған, сол жылдың пәленше айларына дейін соғыс созылды деп те, айтуға болады. Тура келетін және өлшейтін (уақыттардың) арасындағы айырмашылық, тура келетін (уақыт) оған қоса уақыт шектері қызметін атқара алатындығында, ал өлшеуші тек қана жай уақыт бола алатындығында түр. Тура осылай және ілесетін уақыт тек уақыт бола алады, өйткені ілесетін және өлшейтін уақыттар бөліне алады; тура келетін уақыт бөлінбейтіндей де бола алады, (себебі) уақыт шектері бөлінбейді.

6. "Қайда?" категориясы туралы пайымдау

"Қайда?" — бұл дененің өз орнына қатынасы. Бүл орын да емес және де денелер мен орындардың үйлесуі де емес, ал сол арқылы әлдене нәрсе жөнінде "ол қайда?" деген сұраққа жауап беруге болатын, мысалы, "бөлменің ішінде" деп біз айтқан болсақ, онда "қайда?" — бөлменің өзі емес, ал сол, не "бөлменің ішінде" сөйлемшесімен ойланылып тұр.

Кез келген табиғи денеде сол немесе басқа түрдегі "қайдасы?" бар; ол адамда да, және жануарлардың басқа түрлерінде де, және де өсімдіктер мен тастардың әр түрлі түрлерінде, және дүниеде бар болатын басқа түрлерде бар. Бірақ әр түрлі "қайданың?" арасында тек кейбіреулері бірден аңғарумен айқындалады, көпшілігі тек дәлелдеу мен пайымдау арқылы түсініледі.

Әрбір денеде, тек оған тән "қайда?" бар, және ол оны басқалармен бірге бөлінісетін кейбір "қайдалар?" бар және олардың арасында біреуі кіші және алғашқы "қайдағы?" жақын, ал басқасы одан үлкен және алыс бола алады. Тап осындай, мысалы, Зейд, кімнің бірінші "қайдасы", ол сол жерде болатын, сол бөлменің ауасында пайда болған, қуыстықты көрсетеді. Яғни, ол бұл үйдің белгілі бөлмесінде, бүл қаланың және белгілі үйінде, бүл елдің және белгілі қаласында, және мекенделген әлемнің бір бөлігін құрастыратын, белгілі елде, және жердің мекенделген бөлігінде, әлемнің бір бөлігін құрастыратын жерде, және, ақырында, бүкіл әлемде бар болады. Бұның бәрі — бірдей емес "қайдалар?"; және де, ол көбінесе жекелеуде болатындықтан — оның ең нағыз жеке орнына кейін, атап айтқанда: ол онда мекендейтін, онымен тең көлемді бөлменің бөлігінде, оған тиесілі оның бетімен тура келетін, сондай ауадағы қуыстық болып табылатындықтан, сондықтан (Зейд) көбірек жалпылауда бола алады.

"Қайда?" түрлеріне жататындары солар, не өзімен өзі "қайда?" болып табылатын және де сол, не әлденеге қатынасы бойынша "қайда?", болып табылатын. Сол, не өзімен өзі "қайда?" болып табылатын, — бүл, мысалы, сол "үйде", "бөлмеде" деп айтқанда, не еске алынып тұрғандар, ал сол, әлденеге қатынасы бойынша "қайда?" болып табылатындар, — бүл солар: "үстінде", "астында", "жоғары", "төмен", "оң", "сол", "алдында", "артында", "айналасында", "ортасында", "қасында", "жолында", "ода", "оған" және т.б. деп айтылғанда, не еске алынып тұрғандар. Бірақ егер денеде өздігімен өзінше "қайдасы?" болмаса, онда әлденеге қатысты "қайда?" да ода жоқ.

7. Жай туралы пайымдау

Жай — бұл, қашан дененің белгілі бір бөліктері орынның белгілі бір бөліктеріне қарсы тұрғанда, ол сонда болатын немесе олармен қосылып кететін жағдай. Жай кез келген орынды алады, өйткені әрбір дененің сол, немесе басқа жайға сәйкес "қайдасы?" бар. Сонымен, адам көптеген түрлердің жайын ала алады: мысалы, түрегеп түру, отыру, тік түру, белінде жату, шалқая отыру, етпетімен жату, шалқасынан жату. Бас, арқа, иық және басқалары сияқты тәннің және де бір белгілі бөліктері әрқайсысы бөлек, қайда адам тұратын немесе онымен тура келетін, сол орынның кейбір бөліктеріне қарсы тұра, осындай ұқсас жайлардың қайсыбірінде бола алады; ал оның жайы өзгергенде, дәл сол бөліктер орынның басқа бөліктеріне қарсы тұратындар болып шығады. Орын ауысады, ал жай өзгермейді және солай да болады. Бұл жағдайда дененің бөліктері, қайсыларына олар бұрынғы орнында қарсы тұрған болса, сондай бөліктерге жаңа орында қарсы тұрады. Басқа жануарлармен де, өсімдіктермен де тура осындай, біртекті бөліктері бар денелермен де, дәл осылай болады.

Кеңістікте белгілі жай алу — бұл, кеңістіктегі оның жайы басқа денеге қатынасы бойынша емес, ал өзімен өзі бойынша анықталатындықтан, осы дене басқа денеге қатынасты қайсыбір жайға ие болады дегенді білдірмейді. Егер басқа денеге қатынасты оның орнына келсек, онда ол осы басқа денеге қатынаспен, олар туралы сан жөніндегі пайымдауда әңгіме болған, ал атап айтқанда: егер олар бірге бар болса, пер де олардың бірі басқа денеге қатынасты белгілі бір бағытта болса; егер осы бағыт — оны ишарат білдіруімен немесе сөзбен белгілеуге болатындықтан анықталған болса, және егер, оған қарсы тұрған дене анықталған болса, осы төрт шартқа жауап бере алмағанда анықталады.

Кеңістікте жай алатындардың бәріне, басқа денелерге қатысты әлдебір жай алу тән, өйткені, бір-бірімен жақындай немесе алыстай отырып, әлемдегі нәрселер тұтастық ретіндегі осы әлемнің бөліктерін құрастырғандай болады. Олар бір-бірімен қатысты орын алатындықтан, сол орындар дәрежесіне сай бір-бірімен қатысты денелер орналаса алады. Дәл солай өрбір дененің бөліктері де олардың денедегі дәрежелеріне сай бір-бірімен қатысты орналаса алады. Және сонда жай, оны дене жеке өзіне ала алатын болғандықтан, сол туралы әлденемен ол ара қатысты деп айтылатындықтан, оның сол "қайдасыңда?" оған тән болады. Жуық, арада орындар екі түрлі болып келетіндіктен, сондайларға не өзімен өзі өмір сүретіндерге және сондайларға, не басқамен ара қатысты болып өмір сүретіндерге бөлінеді, сондықтан осыған сәйкес жай да екі түрлі болып келеді: сондай, не өзімен өзі өмір сүретін, және де сондай, не әлденемен ара қатысты болып өмір сүретін. Егер дене өзімен өзінің жайып алмаса, онда ода басқа әлденеге қатысты жай да жоқ. Сол себепті орын әлденеге қатынасты емес, ал өзінен-өзі өмір сүретіндіктен, екі түрге ие — 1) тек бүл денеге тән, (орын), және 2) басқа денелермен бөлісуге тура келетін, (орын) — сонда оның жайы да, немесе тек біріншімен, оған тән орнымен, немесе, әлемнің шектеріне дейін, басқа денелермен ол бөлісетін, екіншісімен ара қатысты болады.

8. Иелену категориясы туралы пайымдау

Иелену — бұл, оған, немесе бөліктеріне қосылатын, сонда бірінші дененің орын ауысуымен екіншісі де орын ауысатын, бір дененің басқасына осындай қатынасы бар нәрсе: мысалы, киім, аяқ киім кию, қаруды алып жүру. Киім кию, оның келбетіне қосылатын, сонда бірінші дененің орын алмасуымен екінші дене де орын алмасатын, бір дененің кейбір басқа денеге осындай қатынасын белгілейді; аяқ киім кию, ол дененің бір бөлігіне ғана қатысты болғанымен, денелердің арасындағы осындай қатынасты белгілейді; қаруды алып жүрумен де мәселе тап осындай. Иелену түріне және де табиғи иелену — осылай, қашан әңгіме жануардың терісі немесе ағаштың қабығы болып тұрғанда және де еркін — мысалы, киім кию жатады. Не ыдыстың ішінде судың орналасуында және белгілі бір орында белгілі бір дененің жалпы болуына қатыстыға келсек, онда бүл енді "иелену" категориясына жатпайды, өйткені ыдыс оның ішіне құйылған судың орын алмасуымен бірге орын алмастырмайды, мәселе қайта керісінше болып түр, өйткені су ыдыстың орын алмасуымен бірге орын алмастырады. Местегі шараппен және торсықтағы сумен де мәселе тап осылай болып түр, себебі, осы екі жағдайда біз иелену категориясын емес, ал "қайда?" категориясын алып тұрмыз.

9. Әрекетке ұшырау категориясы туралы пайымдау

Әрекетке ұшырау — бүл субстанцияның бір әлденеден басқа әлденеге өтуі және оның бір әлденеден басқа әлденеге айналуы. Әзірше субстанция осы екі "әлдененің" арасында үздіксіз қозғалысты жалғастыра берген сайын, ол туралы әрекетке ұшыраған деп атайды. Осындай қозғалыс бір сападан басқасына қарай өте алады. Мысалы, дененің қаралықтан ақтылыққа өтуімен яғни ағаруымен, немесе оның суықтықтан жылылыққа өтуімен, яғни жылуымен мәселе осылай болып түр — мұның бәрі "әрекетке ұшырау" тегіне жатады. (Әрекетке ұшырауда) сол, не субстанция басында болса, онда ол біртіндеп, аз-аздан жоғала бастайды және бүл, субстанция қозғалысы әзірше тоқтағанға дейін, үздіксіз жалғаса береді. Субстанция әрекетке ұшырайтын бүкіл уақыт бойы, ол содан, не ода пайда болатыннан және содан, не ода жоғалатыннан, соның анықталмайтын бөліктерінен тұрады. Сонымен, егер жылынатын әлденені алсақ, онда оның жылыға айнала бергені сайын, онда жылының бөліктері бірінің артынан бірі пайда бола береді және суықтың бөліктері бірінің арты бірі азая береді. Бірақ әзірше әрекетке ұшырау жалғаса бергенде, ода жылының қай бөлігінің пайда болатынын және оның көлемінің қандай екендігін де, суықтың қай бөлігінің ода жоғалғанын және оның көлемінің қандай екендігін де, бүл жерде анықтау мүмкін емес. Өйткені әрбір рет, онда пайда болып үлгерген жылының сол бөлігін, немесе онда жоғалып кеткен, суықтың сол бөлігін және оның аумағын, дәл анықтағың келсе, онда сен, бүл бөліктің және бүл өлшемнің, ода жоқ екендігін тауып аласың. Және де осылай, әзірше бұл әлдене түпкілікті күй-жайға жеткенше және қозғалыс тоқтағанша бола береді; және міне сонда, (онда жылының) қай бөлігінің пайда болғанын және оның өлшемінің қандай екендігін, сен анықтай аласың.

Біз "әрекетке ұшырайды" немесе "өзгереді" және "қозғалады" деп айтқан болсақ, онда ешқандай айырмашылығы жоқ, осы тектің түрлері қозғалыс түрлері, атап айтқанда: найда болу, жойылу, осу, кему, айналу, орын алмастыру болып табылады. Пайда болу — бұл денемен болмаудан денемен қалыптасуға, немесе субстанциямен болмаудан субстанциямен қалыптасуға ауысу, ал жойылу — денемен болудан субстанция емес болып қалыптасуға ауысу. Мысал ретінде, үйдің қалай пайда болатынын, қалай ол біртіндеп, аз-аздап, бөліктерінен соң бөліктері үздіксіз салынатынын және де бүл үй (түбінде) салынып біткенше, әзірше жүретінін алуға болады. Тура осыны кеме, әйнек немесе және басқа нәрселер туралы айтуға болады, олардың әрқайсысында, (неден қозғалыс басталатын) сол алғашқы аз-аздап, үздіксіз жоғала береді, және сол, не (дене болып табылатын), пайда болады, сондықтан бүл дене аз-аздап, үздіксіз жүретін қозғалыста болады. Өсу — бүл дененің оның барлық бөліктерінде аз мөлшерден көп мөлшерге қарай өзгеруі, ал кему — оның барлық бөліктерінде коп мөлшерден аз мөлшерге қарай өзгеруі. Айналу — бүл бір сападан екіншісіне қарай, мысалы, суықтан жылыға, немесе қаралықтан ақтыққа қарай өзгеруі. Орын ауыстыру — бұл бір "қайдадан?" басқа "қайдаға?" қарай өзгеру, мысалы, "төменнен" "жоғарыға" немесе "оңнан" "солға" және басқа бағыттарда өзгеру. Әрекетке ұшырау түрлерінде қарама-қарсылықтар әрекет етеді. Айталық, төменге қарай қозғалыс жоғарыға қозғалысқа қарама-қарсы, ал суықтықтан жылылыққа қозғалыс жылылықтан суықтыққа қарай қозғалысқа қарама-қарсы. Дәл солай кему өсуге, ал жою пайда болуға қарама-қарсы.

10. Әрекет туралы пайымдау

Әрекет сонда, неде әрекетке қатыстырылған нәрсе пайда болған, бір қатынастағы нәрселердің бөлігінен басқа қатынастарға әрекет етушінің үздіксіз ауысуында түр. Өйткені әрекет етуші — бүл сол, ненің арқасында әрекетке ұшырайтын денеде аз-аздап, бөліктен соң бөліктен үздіксіз пайда болатын, неге әрекетке ұшырайтын әлдене ауысатын бола алады. Әрекет етушінің кез келген пайда болатын бөлікке қатынасы, сондықтан, оның басқа бөлікке қатынасынан ерекшеленеді, себебі ол олардың әрқайсысы үшін әрекет етуші ретінде көрініс табады және үздіксіз қатынастардың бірінен, не әрекетке ұшырайтынның, басқа қатынастың сол бірінші бөліктеріне ауысады, сонымен бірге әрекетке ұшырайтын, не ода пайда болатынның, сол бір бөліктерінен басқаларына ауысады.

Солай, қашан жылынатын дене соны, не жылытуға ұшырайтынды жылытса, сонда бүл дене не жылытылып жатқанда, сондағы жылудың бірнеше бөліктеріне белгілі бір қатынаста болады. Қалай жылытушы жылудың бір бөлігінен екіншісіне үздіксіз ауысатындай, солай жылынатын да жылудың бірінші бөлігіне бір қатынастан оның екінші бөлігіне қатынасқа ауысады, оның үстіне ол бір қатынастан басқасына үзіліссіз өтеді, және сондықтан оның қозғалысы, оларда ол жылу бөліктерінде болатын, қатынастар арқылы не жылытылған болса, сол жылу бөліктері арқылы қозғалыс тоқтағанда ғана үзіле алады.

"Әрекет" тегі, қаншама "әрекетке ұшырау" тегінде болса, соншама түрлерге ие болады, себебі өзгеріс пен қозғалыстың өр түрінде өзгеріске ұшырау мен қозғалысқа әкелудің белгілі түрі сәйкес келуі бар: қашан біреуі жылытқанда, басқасы жылынады; қашан біреуі тоңазытылғанда, басқасы тоңазытылады; қашан біреуі алып жүргенде, басқасы алып жүріледі; қашан біреуі өсіргенде, басқасы өсіріледі, қашан біреуі пайда болуды шақырғанда, басқасы пайда болады; қашан біреуі жойғанда, басқасы жойылады... Дәл осылай мәселе төменгі түрмен болып түр: қашан біреуі салғанда, басқасы салынады; қашан біреуі кескенде басқасы кесіледі; қашан біреуі өртегенде, басқасы өртенеді. Қалай қарама-қарсылықтар әрекетке ұшырауының түрлерінде өмір сүрсе, дәл солай олар әрекет түрлерінде де өмір сүреді: қалай "қиратылуға тиісті" "салынуға тиістіге" қарама-қарсы болса, солай "қирату" "салуға" қарама-қарсы, қалай "жылытылуға тиісті" "мұздатылуға тиістіге" қарама-қарсы болса, солай "мұздату да" "жылытуға" қарама-қарсы. Және де дәл осы басқа осыған ұқсас түрлерге тән.

Барлық сезіммен қабылданатын нәрселерді қамтитын, жоғары тектер тап осындай. Бұлар — сезіммен қабылданатын нәрселердің ең жалпы ұғымдары. Бұл тектерді және олардың әрқайсысына бағынатын түрлерді сезіммен қабылданатын нәрселердің ұғымдары ретінде және соңғылардың адам жанындағы "нұсқалары ретінде қарастыруға болады.

Қашан олар тап осылай қарастырылғанда, олар (жай ғана) ақылмен танылатын, бірақ логикалық емес әлдене болып табылады. Қашанда оларды, сезіммен қабылданатын нәрселер туралы білім беретін және де соны, не сөйлемшелермен белгіленетін сияқты, әмбебапты ұғымдар ретінде алғанда, онда олар логикалық болып табылады және "категориялар" деп аталады. Бұл жағдайда бар нәрселердің ұғымдарында екі қатынас орын алады: бірі - индивидтерге, басқасы — айтылымдарға арналады және де осы екі қатынас арқасында олар логикалық бола алады. Осыған сәйкес қашан оларды, бір-біріне қатынасы бойынша олар жалпылау әлдене және жекелеу әлдене болып көрінетін ретінде алғанда, немесе қашан оларды баяндауыш ретінде алғанда, немесе қашан оларды бастауыш ретінде алғанда, немесе қашан оларды жоғарыда аталған тәсілдерімен бірімен бірін анықтаушы ретінде, яғни соған, не осы нәрсе және ол қалай болатынына анықтама беруші тегінде алынса, онда олар логикалық болып табылады. Қашан да оларды, өмір сүріп тұрған заттардың ұғымдары ретінде қарастыра отырып, бүкіл бұл анықтамалардан тыс дерексіздендіре алса, онда олар физика ғылымына, геометрияға немесе басқа қайсыбір оймен пайымдалатын өнерге жатады және оларды "категориялар" деп бұл жағдайда айтпайды.

Бұл жерде /6/, не категориялармен байланысты болса, сол туралы бірдеме айту керек: табиғи түрдегі бастауыш жөнінде және табиғи түрдегі баяндауыш жөнінде; не мәнді және не акциденталды сол жөнінде; бір-біріне қарсы жататын

217-7 нәрселер туралы; басқа бірдемеден шығатын, бірдеме жөнінде, "болып өткен", "кейін болатын" және "бірге болатын", сол жөнінде айту керек.

Табиғи түрдегі баяндауышқа біз қашан субстанциядан басқасын жоғары тектер жөне олардың түрлері болатын субстанциялар, субстанциялардың түрлері немесе жеке субстанциялар ретінде алсақ, ал субстанция, субстанциялардың түрлері немесе жеке субстанциялар пайымдауларда қалған категорияларға бастауыш ретінде алынса, мысалы, қашан біз былай деп айтқандағы сияқты: "адам ақ" ж.т.б., сонда оған не бола аламыз. Табиғи емес түрдегі баяндауышқа, қашан субстанция немесе оның қайсыбір түрлерінің бірі, немесе жеке субстанция қалған жоғары тектердің, олар түрлерінің немесе оларға жататын индивидтердің баяндауышы болғанда, мысалы, қашан біз былай айтқанда: "ақ — бүл жануар" немесе "бұл тұрған - Зейд" сияқты болса, біз оған ие бола аламыз; немесе, қашан әлдебір әмбебапты үшін баяндауыш индивид ретінде алынғанда, мысалы, біз былай деп айтқанда: "адам — бүл Зейд", сонда біз оған ие бола аламыз.

11. "Мәнді" деген не, "акциденталды" деген не, сол туралы пайымдау

"Әлдене мәнді" қайсыбір нәрседе, ол үшін, сол үшін, ода және онымен бірге — қашан не бүл "әлдененің" табиғатында — осы нәрсемен ара қатысты болуы бар болса, не бүл нәрсенің табиғатында — онымен жоғарыда аталған қатынастардың бірінде болуы бар болса немесе оның және соның бірге алынған табиғатында бар болғандықтан осылай деп, сонда айтылады.

"Акциденталды" деп, қашан "әлдене" осы нәрсемен жоғарыда аталған қатынастардың бірінде болғанда, сонда айтылады, бірақ бұл не осы "әлдененің", не осы нәрсенің табиғатында жоқ болса, бүл онда тек тура келумен ғана орын ала алады.

Мысалы, қашан жануарды сойғанда және бүл (уақыты бойынша) найзағайдың жарқ етуімен немесе таңның атуымен тура келгенде, мәселе дәл осылай болады, өйткені жануардың өлгені жөнінде, ол "кесуде", "кесу арқылы" немесе "кесуден", тап солай "таңның атуы кезінде", немесе "найзағай кезінде", немесе "кесуден кейін" болды деп айтылады, дегенмен кесуден, кесу кезінде, кесу арқылы ол мәнді, ал найзағай немесе одан кейін дәл сондай кезінде, таңның атуы кезінде немесе одан кейін, — акциденталды болып келеді.

12. Бір-біріне қарсы жататын нәрселер туралы пайымдау

Олар бірден-бір иегерде бірден-бір қатынаста бірден-бір уақытта бола алмайтын, осындай екі нәрсе қарсы жатушылар болып табылады. Бір-біріне қарсы жататын нәрселердің торт түрі бар: 1) ара қатысты нәрселер, 2) қарама-қарсы нәрселер; 3) айырылу және иелену, 4) мақұлдау және терістеу.

Ара қатысты нәрселер — мысалы, әке мен бала сияқтылар — бір қайсыбір адам бір және сол уақытта бір жөне сол қатынаста, біреудің әкесі және баласы болу үшін — әрі әке, әрі бала бола алмайтындықтан, сондықтан бір-біріне қарсы жатыр. Тағы құл және қожайынмен, басқа ара қатысты нәрселермен, мәселе тап солай болып түр. Ал сол ара қатысты нәрселер және олардың қажеттерінің қандай екендігі жөнінде түсінетіндігіміз жоғарыда айтылып өтті. Олар болмаса бір-бірінен барынша алыс тұратын және олардың әрқайсысы, басқасынан ерекшелене тұрып, оған қатысты ең шеткі жайды алатын, оның үстіне осындай қос нәрселер бірден-бір текке бағынатындықтан және екеуіне де жалғыз сол иегер сәйкес келетіндіктен, осындай екі нәрсе қарсы жататындар болып табылады.

Қарама-қарсылықтар екі түрлі болып келеді: бір жағдайда олардың арасында ешқандай орташа жоқ, мысалы жұп жөне тақ, ал екінші жағдайда — олардың арасында орташа әлдене бар, мысалы ақтық пен қаралықтың, жылылық пен суықтықтың арасында. Оның үстіне, олардың арасында орташа әлденесі бар, сондай қарама-қарсылықтар табиғи бір нәрседе ғана өмір сүргендіктен, бірақ басқаларында қашанда бола алмайтындықтан, мысалы, жылы мен суық тап осындай, себебі жылы қашанда — отта, ал суық — мұзда бар, соның арасында таста, темірде, немесе суда олар кейде болмайтын, немесе белгілі нәрседе тек кейде бар болатын — мысалы, тұру мен отыру, әділеттілік және әділетсіздік, тап осындай болады. Олардың арасында әлдене орташа бар, екі қарама-қарсылықтардың арасында аралық (буындар) қос шектен шыққандардан ерекшеледі.

Аралық (буындар) ерекше есімдерге ие бола алады, мысалы, ақ пен қараның ортасындағы аралық түстер "жасыл", "қызыл", "боз", "көк-боз" сияқты есімдерге ие бола алады. Бірақ оларда ерекше есімдердің болмауы да мүмкін жөне сонда олар екі шектен шыққандарды терістеу арқылы білдіріле алады. Кейде олар екі шектен шыққандарды қосу арқылы да білдіріле алады, себебі аралық (буында) екі шектен шыққандардың әрқайсысында, бірақ ол бүкіл толығымен емес, аздаған бірдеме бар. Қайда сен қос шектен шыққандарды терістесең, сонда олардың әрқайсысы толық терістеледі, ал қайда сен оларды мақұлдасаң, сонда сен олардың әрқайсысының бірдемесін бекітетін боласың. Екі шектен шыққандардың арасында аралық (буын) — сол да бір, екі қарама-қарсылықтардың арасындағы әлдебір орташаның өмір сүруі, басқа шектен шыққан сонда орналасқаннан ерекшеленетін, кейбіреулер ойлағандай, бір шектен шыққан дененің белгілі бір бөлігінде болатындығын мүлдем белгілемейді. Өйткені қашан шектен шыққандар (дененің) екі әр түрлі бөліктерінде орналасқанда, соңғылары әр түрлі иегерлер ретінде көрініс табады және бәрі бір, олар бір немесе екі денеде ме екендігіне қарамай, олар әр түрлі болып қала береді, себебі олар бір-біріне жақын немесе алыс орналасты ма — айырмашылығы жоқ. Егер де қайсыбір нәрседе қажетті түрде сол, не екі қарама-қарсылықтардың арасында орналасқанда, қашан қос шектен шыққандар оның екі әр түрлі бөліктерінде орналасатын болғанда, онда тоғыз саны, мысалы, жұп та, тақ та емес, ал тақ пен жұптың арасындағы орташа әлдене болар еді, өйткені тоғыздың бір бөліктері алдымен жұп, ал қалғандары тақ болып шығатын еді, қашан, олардың ортасында аралық (буын), екі нәрселерге жататын әлдене бар болғанда, осы екі нәрселер де онда болғанда, осы екі нәрселер де онда, мысалы, олардың әрқайсысы (қайсыбір) сан болуға тиісті жұп және тақ сияқты болуы керек.

Олардың ортасында аралық (буын) бар, қашан екі қарама-қарсылықтардың біреуі бойындағы қайсыбір иегерге тән болмаса, онда соңғы олардың екеуінен де айырыла алады, осылай, мысалы, су, себебі ода суық пен жылыну қашанда болу міндетті емес, ол кейбір жағдайларда ол жылы да емес, суық та емес болады және де оған олардың арасындағы орташа бірдеме төн. Бірақ қашан олардың бірі кейбір иегерге табиғатынан (осылай, мысалы, ылғалдылық — суда, суықтық — мұзда, және жылылық — отта) тән болса, ол ешқашан олардан айырылмайды.

Кейде қарама-қарсылықтардың жақындау тектердің біріне осылай, мысалы, "түс" (тегіне) бағынатынына ақтық пен қаралық жата алады, ал кейде — бір текке бағынатындықтан, осылай, мысалы, әділеттілік және әділетсіздік: әділеттілік "игілік" — (тегіне), ал әділетсіздік — "жамандық" (тегіне) жатады, соның арасында игілік пен жамандық "қасиет" (тегіне) де қатысты, бұлар аралық түрлер болып табылатын, осындай екі қарама-қарсылықтар тегіне жатады.

Айырылу бірнеше түрде болады. Егер иегерде, онда не сол уақытта болуға тиісті, сол болмаса, және, алай да, мүмкін, ол иегерде кейінгі бір сәтте, мысалы, байлық пен кедейлік тәрізді пайда болатын болса, онда біз бір түрдің жағдайын көріп отырмыз. Егер иегерде, онда не сол уақытта болуға тиісті, сол болмаса, және де, егер, алайда, оның болмысы болашақта мүмкін болмаса, мысалы, мәселе соқырлық пен таздық сияқты болып отырғандай, онда біз басқа түрдің жағдайын көре аламыз. Егер иегерде, онда не сол уақытта болуға тиісті, қашан, атап айтқанда дәл осылай болуға міндетті жоқ болса, мысалы мүшелердегі қылилықпен сияқты мәселе болып отырғанда, біз тағы бір басқа түрдің жағдайын көріп отырмыз. Осындай қарама-қарсылықтар біріне-бірі қарсы жатады, себебі олар бір иегерде сол бір уақытта сол бір қатынаста сиыспайды. Көру мен соқырлық, кедейлік пен байлық сияқты, айырылу, ауқаттылық немесе иеленумен де мәселе осылай болып түр. Біріне-бірі қарсы жататын мақұлдау және терістеумен де, мәселе дәл осылай. Олар сол бір бастауыш пен сол бір баяндауышқа ие, олар туралы мен қайшылықтар жөніндегі тарауда атап өткен жайттардағыдай, олар және де сауалдарға (жауап береді), өйткені бірден-бір иегері туралы қарапайым пайымдауда мақұлдау мен терістеу сол бір қатынаста және сол бір уақытта сиыспайды. Осылай, мысалы, "ақ" және "ақ емес" сол бір индивидке, мысалы Зейдке, тән бола алмайды немесе ол туралы сол бір уақытта сол бір қатынаста әлдебір ақиқатты ретінде мақұлдана алмайды. Соған сәйкес, сан көрсетілмей, айқын емес түрде алынған, әлдебір жалпы жөнінде "ақ" немесе "ақ емес", қашан қайсыбір ақиқатты ретінде айтылса, онда олар осы жалпыға қатысты тек бір мағынада ғана, айталық, мысалы, "адам ақ" және "адам ақ емес" сияқты сөйлемшелерде ғана, олар ақиқатты бола алады. Ақиқат ретіндегі айқын емес терістеуші пайымдау, іс жүзінде сондықтан ода екі бастауыш болатын, ол жөнінде оған сәйкес айқындалмаған мақұлдаушы пайымдау ақиқатты ретінде білдіретін, оның басқа бөлігі туралы ештеңе айтпайтын, өз бастауышының бір бөлігі жөнінде білдіреді.

Ақиқат ретіндегі қос түпкі қарсы пайымдаулардың айтылымымен де, мәселе тап осылай болып түр: бұл қос пайымдардың терістеушісінде, ақиқат ретіндегі ол туралы оған сәйкес мақұлдаушы пайымда айтылған, оның басқа бөлігі жөнінде ештеңе айтылмай-ақ, өзінің бастауышының кейбір бөлігі туралы ақиқат ретінде айтылады. "Кейбір адамдар ақ" және "кейбір адамдар ақ емес" сияқты пайымдауларда, мысалы дәл осындай пайымдауларда, мәселе дәл осылай болып түр: "ақ" деген ақиқат ретінде адамдардың бір бөлігіне қатысты, бірақ олар туралы ақиқат ретінде "ақ емес" деп айтылатын, басқа бөлігі туралы емес, сол жөнінде айтылады. Қайшылық және қарама-қарсылық пайымдауларындағы неге қатыстығы келсек, онда бұлар және солар қарсы жататындар болып табылады, себебі олар да, солар да олардың бастауыштары арасындағы қайсыбірі жөнінде ақиқат ретінде айтылғанмен сиыспайды.

Қашан да мүмкін туралы қос қарама-қарсы пайымдаулар жалған болса, бүл олардың бірінің басқасына қарсы жатпайтынын білдірмейді, егер солай болса қарсы жатқан (белгілердің) арасында, олардан бастауышы айырылып қалғандары да кездеседі, атап айтқанда, қашан, олардың арасында әлдене орташасы бар, екі өзара бірін-бірі шығарып тастайтын терминдер болған жағдайда, осылай болады. Олардың бір мезгілде бар болуы, олардың бірі басқасына қарсы жатады дегенді тағы да білдірмейді. Қарама-қарсы пайымдаулардың әрбір жұбында бірі — мақұлдаушы, ал басқасы терістеуші болғандықтан, бүл осы және басқа пайымдауларда аталған шарттар орындалатындығы және бүл пайымдаулар біріне-бірі қарсы жататындығы түсінікті. Ара қатысты нәрселермен және біріне-бірі қарсы жататын нәрселердің арасындағы айырмашылық мынада түр: егер ара қатысты нәрселердің бірі бар болса, онда міндетті түрде басқасы да бар, — егер, мысалы, бала бар болса, онда қажетті түрде әкесі де болуы керек, — соның арасында басқа біріне-бірі қарсы жататын нәрселермен, мәселе басқаша болып түр. Егер (мүмкін) қайсыбір иегерде ақтық бар болса, онда осыдан қаралықтың бұл немесе басқа иегерде бар болуы міндетті түрде шықпайды, басқа қарама-қарсылықтармен де мәселе тап осылай болып тұр.

Тура осы иелену мен айырылуға да, мысалы, көру мен соқырлыққа, білімсіздік пен білімге, ауқаттылық пен кедейлікке қатысты. Солай егер қайсыбір жануар соқыр немесе көзді болса, онда осыдан басқа бір жануардың көрмейтіндігі қажетті түрде шықпайды. Мысалы, көртышқан атпен белгілі жануар туралы, себебі ода көз болмағандықтан, оны (жалпы) соқыр деп айтуға болмайды; өйткені айырылу шартына сол, не иегерде, оған табиғаты бойынша тән емес, нәрсе жоқ болуы жатады, ал көртышқанға көздің бар болуы тән емес, сондықтан, ода болатын жай-күй, ол соқырлық деп аталмайды. Тура солай көруден айырылу, жануардың көзді екендігінен міндетті түрде шықпайды.

Бір-біріне қарсы жататын пайымдаулармен де, мәселе дәл осындай, өйткені мақұлдаушы пайымдаудың ақиқаттылығынан терістеуші пайымдаудың ақиқаттығы қажетті түрде шықпайды. Бүл жалғастырушы және қайшы пайымдауларда, ал сонымен бірге, қашан бүл пайымдау қажеттілік және мүмкін еместік туралы болғандығы түпкі қарсыларда анық көрінеді. Егер мүмкіндік туралы (пайымдауларға) қатыстыға келсек, онда алдымен, "кейбір адамдар ақ" сияқты мүмкін пайымдаудан, олардың кейбіреулерінің ақ еместігі шығатындай болып көрінеді. Бірақ (іс жүзінде) бүл мүлдем қажетті емес, өйткені "адамның барлығы ақ емес" сөйлемшесі кейбір адамдардың ақ екендігін бекерге шығарады, ал басқа адамдар жөнінде бұл жерде ешқандай пайымдау — мақұлдаушы да емес, терістеуші де емес айтылмайды және оларға ақтылық немесе қаралықтың тіркелетіні де белгісіз. Не кейбір адамдарға қатысты ақтылықты терістеуден оны басқа кейбір адамдарға тіркеп қоюдан оның қажетті түрдегі ақиқаттығы шықпайтынын, олардың жиынтығына қатысты ақтылықты терістеу ақиқатты болатын, сондайларды адамдардың арасынан егер біз бөліп алатын болсақ, онда осыны дәлелдеуге болады. Со¬лай, мысалы, эфиоптарға қатысты біздің айтқанымыз ақиқат болады, себебі бірде-бір ақ эфиоп өмір сүрмейді және "эфиоптардың барлығы ақ емес" немесе "кейбір эфиоптар ақ емес" деген сөйлемшелер, жалпы терістеуші пайымдаулар сияқты, ақиқат болады. Және де егер "кейбір эфиоптар ақ емес" деген сөйлемшеден, олардың арасында ақтары да бар деген, қажетті түрде шықса, онда бұл (соңғы пайымдау) жалпы терістеуші пайымдаудан өзгеше ақиқат болмас еді; себебі жалпы терістеуші пайымдау, ол жеке терістеуші пайымдаудан шығады деп ұйғарылатындықтан, жеке терістеушіге қайшы келеді.

Айырылу мен қарама-қарсылықтардың арасындағы айырмашылық, бір-біріне қарама-қарсы нәрселердің өрбірі өмір сүретіндіктен, сондықтан олардың бірі иегерден алынып тасталса, онда оның орнына соңғыда оның қарама-қарсысы пайда болатындықтан және аталған қарама-қарсылықтардың бірін алып тастау оның орнына екіншісінің шығуымен байланыстырылады. Егер айырылуға келсек, онда ол, не (онда) алынып тасталатынды, иегерде соны ауыстырмайды. Бұл — оны басқа бірдемемен алмастырмай-ақ иегерден әлденені жоғалту және алып тастау, мысалы, ауқаттылықпен, кедейлікпен, таздықпен ж.т.б. мәселе осылай болып тұр.

Біріне-бірі қарсы жатқан мақұлдау және терістеумен, бір жағынан, және басқа да біріне-бірі қарсы жатқан нәрселердің — екінші жағынан, арасындағы айырмашылық көзге анық. Терістеу қалай болса, мақұлдау солай өздерімен пайымдауды, яғни оның құралы сөйлемнің құрамымен бірдей жөне олардың әрқайсысы не ақиқат, не жалған болатын сөйлемшелерді көрсетеді. Басқа біріне-бірі қарсы жататын нәрселерге не қатыстыға келсек, онда олардың арасында, не ақиқат немесе жалған болатындай, ештеңе жоқ, себебі олардың әрқайсысы әлдебір жеке болып табылады, ал әрбір жеке, ол ақылмен түсіндірілетін әлдене ме немесе созбен білдірілетін әлдене ме екендігіне қарамай, не әлдебір ақиқат ретінде мақұлдана да, не әлдебір жалан ретінде терістеле де алмайды.

Біріне-бірі қарсы жататын басқа нәрселер әрбірінің жекелігі, олардың бірі басқаларына қарсы жатпайтындығын білдірмейді. Осылай, мысалы, мәселе ақтылық пен қаралық туралы болып түр: олардың әрқайсысының жекелігі, олардың біріне-бірі қарсы жатпайтындығын білдірмейді, тура осы көру мен көрмеуге, ал, егер олар әлдебір құрамдас болса, сол жағдайда ғана біріне-бірі қарсы жататындар болады. Біріне-бірі қарсы жататын нәрселерден туындаған, осыған ұқсас түрдегі нәрселердің өздері біріне-бірі қарсы жатады, мысалы әкелік пен балалыққа қатысты сайып келгенде, қашан олар екі жеке нәрсені, не екі жеке сөзді көрсететін болса, сонда мақұлдау және терістеу енді біріне-бірі қарсы жататындар болып шықпайды. Және сол да, басқа да ақ және қара — осылай мәселе қарама-қарсылықтарға қатысты болып отыр, соқыр және көретін — солай мәселе иелену туралы болып отыр және әке мен бала — солай мәселе ара қатысты нәрселер жөнінде болып отыр. Бірақ бұл жағдайда да (саналып өткен) нәрселердің өздерінде ешқандай не ақиқат, не жалған жоқ, өйткені бұлардың бәрі — бөлік сөздер мен жеке нәрселер.

Әрі қарай, біріне-бірі қарсы жатқан пайымдаулардың арасында, олардың бірі ақиқат, ал басқалары жалған болып табылатындары кездеседі, сол кезде басқа біріне-бірі қарсы жатқан нәрселердің арасында, олардың бірі ақиқат, ал басқасы жалған болатын, нәрселердің бір жұбы да жоқ, себебі олардың бірі жеке нәрсе болып табылады. Алайда пайымдаулар, олардың баяндауыштары ретінде басқа біріне-бірі қарсы жататын нәрселер көрінетіндіктен, міндетті түрде не ақиқат, не жалған болады. Мысалы, мына сөйлемшелер, тап осындай: "Зейд — ақ", "Зейд — қаралау", "Зейд — соқыр", "Зейд — көретін", "Зейд — әке", "Зейд — бала", (барлық бүл сөйлемшелер) біріне-бірі қарсы жататын, мақұлдаушы немесе терістеуші пайымдаулармен ұқсас. Қашан бұл (пайымдаулардың) бастауыштарын әлдебір жалпы ретінде алғанда, мысалы, "адам қара", "адам ақ" сияқты сөйлемшелерде, сонымен қоса біріне-бірі қарсы жататын нәрселер туралы сөйлемшелерде де, мәселе осыған ұқсас болып түр. Қашан осындай бастауыштарды қарама-қарсылықтармен үйлестіргенде, мысалы "әрбір адам ақ" және "әрбір адам қара", "кез келген от ыстық" және "кез келген от суық" сияқты сөйлемшелерде, сонымен бірге мынадай сөйлемшелерді үйлестіргенде: "әрбір адам ақ" жөне "кейбір адамдар қара", "кейбір оттар ыстық" және "кейбір оттар суық" сияқтыларда, мәселе тағы да осылай болып түр, сондықтан олар сен үшін қарама-қарсылық пайымдауларымен, ал бұлар — қайшыларымен ұқсас болады. Осыған ұқсас түрінде түпкі қарсы пайымдаулармен мынадай сөйлемшелер: "кейбір адамдар қара", "кейбір оттар ыстық" және "кейбір оттар суық" ұқсас болады.

Осы пайымдаулардың әрбір түрінің ақиқат пен жалғанды ажырата білу қабілеттілігі оларға ұқсас, біріне-бірі қарсы жататын мақұлдаушы және терістеуші пайымдаулардың осындай қабілеттілігімен тепе-тең деген пікір тууы мүмкін. Мысалы, "Зейд ақ" және "Зейд қара", "Зейд ақ көңілді" және "Зейд жауыз" сияқты сөйлемшелер ақиқат пен жалғанды қалай бөлгендей болса, солай оларды біріне-бірі қарсы жатқан жеке мақұлдаушы және терістеуші пайымдаулар: "Зейд ақ" жэне "Зейд ақ емес", "Зейд ақ көңілді" және "Зейд жауыз" сияқты болады. Бірақ іс жүзінде мәселе бұлай емес: егер олардың бастауыштары — бар нәрселер болса, онда өздерінің баяндауыштары ретінде қарама-қарсылықтарға ие, жеке пайымдаулар сол жағдайда ақиқат пен жалғанды ажыратады; егер де олардың бастауыштары бар нәрселер болмаса, онда бүкіл осы сөйлемшелер жалған болып шығады. Солай, мысалы, "Зейд ақ" және "Зейд қара", "Зейд ақ көңілді" және "Зейд жауыз" сияқты біздің айтылымдар, егер дәл осы Зейд өмір сүретін болса, онда бүл жағдайда олар ақиқат пен жалғанды ажырата алады; егер де ол өмір сүрмесе, онда бүкіл бүл пайымдаулар жалған болып шығады. Не "Зейд ақ көңілді" және де "Зейд ақ көңілді емес" сияқты біздің сөйлемшелерімізге қатыстыға келсек, онда, Зейдтің бар немесе жоғынан тәуелсіз, олардың бірі ақиқат, басқасы жалған болады. Біріне-бірі қарсы жататын басқа жеке мақұлдаушы және терістеуші пайымдаулармен де мәселе дәл осындай болып түр. Тура осы, олар қайшы пайымдаулармен ұқсас, баяндауыштары ретінде қарама-қарсылықты пайымдауларға ие болатындарға сай келеді. Мысалы, қажетті және мүмкін емес жөніндегі айтылымдар осындай: "әрбір от ыстық", "кейбір оттар суық" және мүмкін жөнінде: "әрбір адам ақ" және "кейбір адамдар қара". Егер олардың бастауыштары — әлдебір өмір сүретіндер болса, онда осы барлық (жоғарыда келтірілген) пайымдаулар ақиқат пен жалғанды ажырата алады: егер де олардың бастауыштары өмір сүрмейтін болса, онда барлық осы пайымдаулар жалған болып шығады. Осы қайшы келетін пайымдаулармен ұқсас келетін, мақұлдаушы және терістеуші пайымдауларға не қатыстыға келсек, онда олар, өздерінің бастауыштарының бар немесе жоғынан тәуелсіз, ақиқатпен жалғанды ажыратады. Қашан біз солай деп айтқанда: "әрбір от ыстық" және "оттың ыстығы әрбірі емес", "әрбір адам ақ" және "адамның ағы әрбірі емес", мәселе тап осындай болып тур. Егер әлем болмаса, онда "әлем жаратылған" және "әлем мәңгі" айтылымы жалған болып шығады, ал "барлық әлемдер жаратылғандар" және "барлық емес әлемдер жаратылғандар" айтылымдарының ішінде, әлем жаратылған ба, әлде жоқ па екендігіне қарамай, олардың бірі ақиқат, ал басқасы жалған болып шығады. Оларда баяндауыш ретінде қарама-қарсылықтар көрініс табатын, қарама-қарсылықты пайымдарға ұқсас келетін пайымдаулармен, мәселе дәл осылай болып тұр. Мысалы, "әрбір от ыстық" және "әрбір от суық", "әрбір адам ақ" және "әрбір адам қара" айтылымдары, олар қажеті және мүмкін емес туралы қарама-қарсы мақұлдаушы және терістеуші пайымдауларға ұқсас болып келеді.

Олардың арасында біреулеріне — ақиқат болу, ал басқаларына жалған болу төн, бір жағдайда, қашан олардың бастауыштары өмір сүретін бірдеме болмаса, олардың жалғандығы, ал басқа жағдайда, қашан олардың бастауыштары өмір сүретін бірдеме бола алмаса да, олардың бірі ақиқат, ал басқасының жалғандығы да тап осылай. Мысалы, біз былай деп айтқандағы: "кейбір оттар ыстық" және "кейбір оттар суық", "кейбір адамдар ақ" және "кейбір адамдар қара" сияқты түпкі қарсы пайымдауларға ұқсастарда да, мәселе тура солай болып түр. Егер олардың бастауыштары — өмір сүретіндер болып табылмаса, онда барлық осы пайымдаулар жалған болып шығады. Тура осы айқындалмаған пайымдауларға да қатысты. Кейбір қарама-қарсылықтардың ерекше қасиеттері осылай: мысалы, сандарға тән жұп пен тақ, ал сызықтарға тән — туралық жөне қисықтық сияқтылар болып табылатын, тек белгілі бір иегерлерге олар тән. Өйткені, егер олар өздері үшін жат иегерлерде алынса, онда сәйкес пайымдаулар, егер иегерлердің өздері, мысалы "әрбір ақтылық жұп емес" және "әрбір ақтылық жұп" немесе "бірде-бір ақтылық жұп емес", ал сонымен қоса "әрбір жылылық — қисық" және "әрбір жылылық — қисық емес" сияқты айтылымдарда бар болса, тіпті бүл жағдайда олар жалған болып шығады. Қашан олар мақұлданса немесе терістелсе, (соған сәйкес пайымдаулар) солай, мысалы, "өрбір ақтылық жұп емес" және "әрбір ақтылық жұп еместерге жатпайды", немесе "бірде-бір ақтылық жұп еместерге жатпайды", сонымен қоса "әрбір жылылық — қисық"және "әрбір жылылық — қисық емес" сияқты пайымдаулар ақиқат пен жалғанды ажыратады. Олардың арасында орташа бірдеме бар болса, онда қарама-қарсы терминдер өздерінің иегерлеріне қатынасты барлығы да жалған бола алады, себебі соңғыларда, осы терминдердің ортасында бола алатындардың ішіндегі әлдененің кездесуі мүмкін.

Сондықтан егер осындай мақұлдаушы пайымдаулардың бар екендігі белгіленсе, олардың баяндауыштары, біріне-бірі қарсы жатқан мақұлдаушы және терістеуші айтылымдардың күшін алатын, қарама-қарсы терминдер болып табылатыны айқындалмаса, онда бұл қарама-қарсы терминдерді, олардың ерекшеленетін қасиеттері болып олар табылатын, сол иегерлері үшін алу қажетті, ал иегерлердің өздерін, ол оларға тән, олардың бірде-бірі сол қарама-қарсылықтардың арасындағысыз болмайтындай етіп, өмір сүретіндей алу керек. Және егер бұл жағдайда біріне-бірі қарсы жатқан мақұлдаушы және терістеуші пайымдаулардың ұқсастарын алсақ, онда олар өзінің орнын алады және қай жерде біріне-бірі қарсы жатқан мақұлдаушы және терістеуші айтылымдар ақиқат ретінде мақұлданатын және жалған ретінде терістелетін болғандықтан, қай жерде соңғылары оларды ажырататын болғандықтан, сонда ақиқат пен жалғанды осылай ажырататындықтан, олар ақиқат ретінде мақұлданады және жалған ретінде терістеледі. Мысалы, "кез келген сан — жұп" және "кез келген сан — жұп емес" сияқты айтылымдарда, мәселе осылай болып тұр. Бүл екі пайымдаулар, оның көрінісімен соңғы қос пайымдау сияқты, жалған болып шығатын, "әрбір сан жұп" және "бірде-бір сан жұп емеске жатпайды" сияқты айтылымдардағыдай, сондай күшке ие бола алады.

"Барлық үштіктер — жұп емес сандар" және "барлық үштіктер — жұп сандар" айтылымдарының арасында, егер үш бар болса, онда бірі ақиқат, ал басқасы — жалған; "барлық үштіктер — жұп емес" және "бірде-бір үштік жұп еместерге жатпайды" айтылымдары да дәл осылай. "Кейбір сандар жұп емес" және "кейбір сандар жұп" айтылымында, егер сол, не олардың баяндауышы түрінде (белгіленетін) бар болса, онда олар, "кейбір сандар жұп емес" және "кез келген сан жұп емес" айтылымдарындай, тағы да ақиқатты. "Кейбір үштіктер жұп емес" және "кейбір үштіктер жұп" айтылымдарында бірі ақиқат, ал басқасы жалған болып келеді, "кейбір үштіктер жұп емес" және "олардың кейбіреулері жұп еместерге жатпайды" сияқты айтылымдарда да, іс тағы осындай. Ал "әрбір сан жұп емес" және "кейбір сандар жұп" айтылымдары бірі ақиқат, ал басқасы жалған болады, "кез келген сан жүгі емес" және "кез келген емес сан жұп емес" сияқты айтылымдары да тағы осылай. Біріне-бірі мақұлдаушы және терістеуші ретінде қарсы жатқан айтылымдар, олардың баяндауыштары сапасында қарама-қарсылықтар алынғандықтан, олар біріне-бірі қарсы жататын, олардың ұқсастарына қарағанда, көбінесе жалпылау болып табылады, өйткені біріншілері олардың бастауыштарын белгілей ме, әлде жоқ па, олар анықталған ба, әлде анықталмаған ба екендігіне қарамай, олардың бірі ақиқат, ал басқасы жалған болатындықтан осылай болады.

Сондықтан мақұлдау мен терістеудің қарсы жатуы, олардың баяндауыштары қарама-қарсылықтарды (белгілейтіні) мақұлдаушы пайымдаулардың қарсы жатуынан жетілгендеу болып табылады. Сонымен, біріне-бірі қарсы жататын айтылымдар қарама-қарсы және тіпті қайшылықты баяндауыштары бар мақұлдаушылар ретінде ұйғарылуы қажетті емес. Оларды "қарсыдан шығу" силлогизмі түрінде алу да — жалғыз-ақ кімде-кім оларды қолдануға мәжбүр болмаса, себебі олар біріне-бірі қарсы жататын мақұлдаушы және терістеуші пайымдаулардың қуатына, олар біз атап өткен үш шартқа жауап бере алатындықтан, осының көрінісімен ене алатындықтан, мысалы, "бұл әлде кіші, әлде үлкен, әлде тең көлемді" деп біз қашан айтқанымыздай, олар геометрияда алынатындай, соған ұқсасқа не болады.

Біз нені суреттегендей, айырылу және иелену сол бәрінде қарама-қарсылықтардың күй-жайы екендігін, егер тек, айырылу мен иеленудің белгілі бір иегері бар екендігін жөне, өзінің иегерлері бар қарама-қарсылықтармен олардың ұқсас екендігін есептемегенде, осының бәрін сен білуің қажет. Егер біз, олар біріне-бірі қарсы жататын мақұлдаушы және терістеуші пайымдаулардың қуатына ие болсын деп тілек білдірсек, онда, олар туралы қарама-қарсылықтарға арналған білімде айтылған, басқа шарттарға да олардың жауап беруі қажетті, ал атап айтқанда: олардың иегері шынында бар және оларға тән және оған олардың бірі міндетті түрде жататын болуы қажет. Олар біріне-бірі қарсы жататын мақұлдаушы және терістеуші пайымдаулардың қуатына ие болуы үшін, осындай да шарттарға және ара қатысты терминдер де сәйкес болуы керек.

13. Бірінің артынан бірі ілесіп жүретін нәрселер туралы пайымдау

Ол қашан басқаның бар болғандығы арқасында бар болғанда, бірі бірінен шығады. Осындай ілесіп жүру акциденталды, мысалы: "Қашан Зейд келгенде, Амр кетті" сияқты айтылымдар солай бола алады, егер бүл тура келуден болса, себебі Амрдың кетуі Зейдтің келуімен тек акциденталды ілесіп келсе, сол кейде — оның мәні бола алады. Сол, не бірдемеден мәнді жалғасатын болса, онда ол жағдайлардың көпшілігінде бірінің артынан бірі ілеседі, мысалы: "Қашан Сириус таң атауымен шыққанда, ыстық күшейеді және жауын тоқтайды" тәрізді біз айтқанда осылай болады, себебі бүл Сириустың шығуымен жалғасады, бірақ тек көпшілік жағдайларда ол қажетті болады. Егер ол қашанда ілесіп жүретін болса және өзі не арқылы өмір сүретінмен ғана бар бола алатыннан бөліп алуға болмайтын жағдайда болса, бірінің артынан бірі қажетті түрде ілесіп жүреді: қашан бірдеме бар болса, онда не одан шығатын да, қашанда бар болады және бір сәтте ол онсыз болмайды.

Бірінің артынан бірі ілесіп жүруі екі түрлі болады: толық және толық емес. Толық ілесу, егер екі нәрсенің бірі — қайсысының айырмашылығы жоғы — бар болса, онда осы арқылы басқасы да қажетті бар болатындығын білдіреді. Қашан біріншісі бар болса, қажетті түрде екіншісі бар болады, және, қашан екіншісі бар болса, қажетті түрде біріншісі бар болады — демек, бұл да сол. Толық емес ілесу, егер екі нәрсенің бірі бар болса, оңда қажетті түрде екіншісі бар болады, бірақ екіншісі бар болса, онда осыдан қажетті түрде біріншісінің бар болуы шықпайтындығын білдіреді. Бұл — олар өмір сүрудегі ілесудің тең қуатты емес осындай екі нәрсесі. Мысалы, адам мен жануар тап осындай: егер адам бар болса, онда жануар да міндетті түрде бар болады, бірақ егер жануар болса, онда осыдан адамның міндетті түрде болуы шықпайды. Өмір сүрудегі ілесудің тек қуатты емес екі нәрселерінің бірі, атап айтқанда, не ілесіп жүретін, қашан алып тасталатын болса, сонда басқасы да алынып тасталады, атап айтқанда, неден оның өмір сүруі шығады. Мысал ретінде (тағы да) адам мен жануар қызмет атқарады: егер жануар жойылатын болса, онда міндетті түрде адам да жойылады, өйткені егер де жануар жойылса, ал, жойыла алмаған адам өмір сүре бергендей болса (ал адам өмір сүрсе, демек, жануар да өмір сүреді), онда осыдан, жойылған жануардың қашан ол өмір сүрмегенде, осы уақытта өмір сүре бергендігі шығады, сондықтан бірде бір нәрсе бір мезгілде және бірден-бір қатынаста әрі болатыны, әрі болмайтыны шығар еді, бүл мүмкін емес. Дәл солай, егер екі нәрселердің бірі, қайсысы екендігі бәрібір, өмір сүруде бірінің артынан бірінің ілесуі тең қуатты жойылса, онда қажетті түрде екіншісі де жойылар еді.

Тура осылай сиыспайтын нәрселер де екі түрлі болады: солар, нелер толық сиыспайды. Толық сиыспайтын нәрселер — бұлар осындай екі нәрселер, егер олардың бірі, қайсысы екендігі айырмашылығы жоқ, бар болса, онда басқасы алынып тасталады және егер олардың бірі, қайсысы екендігі айырмашылығы жоқ, алынып тасталса, онда осыдан басқасының қажетті түрде бар екендігі шықпайды. Сондықтан (толық) сиыспайтын нәрселерді айналдырылған түрде, олардың бірін алып тастап, екіншісінің бар болуынан ілесіп жататындай, тура осылай соңғысының бар болуынан біріншісінің жойылуы ілесіп шығатындай етіп қарастыруға болады.

Бірінің артынан бірі ілесіп шығатын терминдер — бұл солар, нелерден шартты-қосушы пайымдаулар туатындар, ал біріне-бірі қарсы жатқызылған терминдер — бүл солар, нелерден шартты-ажыратушы пайымдаулар туатындар. Олардың ілесіп жүруі толық болатын, сол нәрселерде, қашан алдыңғы немесе кейінгі, олардың қайсысы екендігі айырмашылығы жоқ, олардың бірі алынып тасталса, ал басқасы ілесіп шықса және қашан олардың біріне қарсы жатқан әлдене алынып тасталса, осыдан басқаға қарсы жататын әлдене қажетті түрде ілесіп шығады. Олардың ілесіп шығуы толық емес, сол нәрселерге қатыстыға келсек, онда, силлогизм шығуы үшін, олардың не алдыңғыны, не кейінгіге қарсы жататынын алып тастау қажетті.

Егер олардың әрбір жұбы сол бір бастауышқа тіркелетін болса, онда біріне бірі қарсы жататын терминдер сиыспайды және шартты-ажыратушы (пайымдауды) құрастырады /7/. Егер де олар екі бастауышқа тіркелсе, онда олар бірінің артынан бірі ілесіп шығатындар емес, ал ара қатысты терминдер болып қалады, себебі егер олардың бірі бір нәрсеге тән болса, онда осыдан, басқасының кейбір басқа нәрсеге төн екендігі қажетті түрде ілесіп шығады, мысалы, бұл әке мен бала жағдайында орын алады: егер Зейд — бала, онда осыдан, оның әкесі бар екендігі қажетті ілесіп шығады, ал егер Амр — әке, онда осыдан, оның баласы бар екендігі қажетті ілесіп шығады. Сондықтан ара қатысты терминдер, қашан олар екі тең нәрселерге тіркелетіндей жөне олардан шартты-қосушы (пайымдаулар) құрастырылатындай болса, олар бірінің артынан бірі ілесіп шығатындай болып қалыптасады. Егер де олар бір нәрсеге тіркелетін болса, онда олардан шартты-ажыратушы (пайымдаулар) құрастырылады. Бірінің артынан бірі ілесуін бір әлдене бар болуының басқа әлдене бар болуынан қажетті ілесіп шығатын ретінде қарастыру міндетті емес; ол және бір әлдене бар болмауының басқа бір әлдене бар болмауының ілесіп шығатыны ретінде жөне бір әлдене барлығының басқа бір әлдене болмауынан ілесіп шығатыны ретінде де, ол (қарастырыла алады). Сондықтан, егер екі сиыспайтын терминдер өз болмысы бойынша қарама-қарсылықтар ретінде қарастырылатын болса, онда олардан шартты-қосушы пайымдау алына алады, мысалы, мына айтылымдағыдай: "егер бұл сан — жұп, онда ол — жұп емес" және тағы сол сияқтылар.

14. "Болып өткен" және "кейін болатын" деген не екені туралы пайымдау

\"Болып өткен" жөнінде коп мағынада айтылады: уақытта бұрын болған ретінде, табиғаты бойынша болып өткен ретінде, дәрежесі бойынша алдында болған ретінде, жетілуі бойынша бұрын болған ретінде, бірдеменің себебі ретіндегі болып өткен жөнінде. Қашан әңгіме өткен шақ туралы болып отырғанда, уақытта болған ретінде сол, ненің уақыты "қазірден" алыс тұратыны айтылады, ал сөз болашақ туралы болғанда, — сол, ненің уақыты "қазірге" жақын тұратыны жөнінде айтылады. Уақыттан кейін болатын жөнінде мәселе қарама-қарсы түрде болып отыр: қашан әңгіме өткен туралы болғанда, осындай болып, ненің уақыты "қазірге" жақыны айтылады.

Табиғаты бойынша болып өткен, бар болудың ілесіп шығуында тең қуатты емес, екі нәрсеге қатысты. Олардың арасындағы не ілесіп шығатын туралы, қашан сол, неден ол ілесіп шығатын, оның өмір сүруіне қатынасы жоқ болғандықтан, ол өзінің ілесіп шығатынның алдында болады және табиғаты бойынша өткенге жатады, мысалы, тап осылай адам және жануармен болады, ал оған қоса екеуімен және біреуімен /8/ осылай болып отыр. Өйткені олардың арасындағы бұрын солай болған, егер ол алынып тасталса, онда қажетті түрде басқасы да алынып тасталады, ал егер ол бар болса, онда осыдан қажетті түрде басқаның бар болуы ілесіп шықпайды.

Ол басқадан шығатын бар болуда ілесетін екі тең қуатты емес нәрселердің бірі туралы, мәселе тап осындай: ол басқа бір нәрседен, онымен бар болуда тең қуатты емес болғандықтан, қажетті түрде ілесіп шығады жөне бірінші нәрсе алынып тасталуымен басқасы да алынып тасталады, соның арасында екіншінің алынып тасталуымен бірінші алынып тасталмайды. Солай, адаммен өмір сүруде ілесіп шығуда тең қуатты бола алмайтын жануар, не адамнан ілесіп шығады, жөне сол болып табылады, және адам оның жойылуымен жойылады, сол шақта оның өзі адамның жойылуымен бірге жойылмайды. Сонымен, табиғаты бойынша болып өткен ретінде мұнда жануар, ал кейін болатын ретінде адам көрініс табады, дәл осылай екі — кейін болатынға, ал бір — болып өткенге жатады.

Дәрежесі бойынша бұрын болған — бұл сол, не қайсыбір белгілі бастамаға, ол кеңістікте, тіл де немесе тағы бір бірдеме болсын, ол жақын болатын кеңістікте, мысалы, сен былай деп айтқанда: "Зейд сенің алдында (түр)" деген сөзде — қашан кітаптың немесе әңгіменің кіріспесі оны баяндаудың алдында түр дегенде де осылай болады. Жетілуі бойынша болып өткен — бұл екі нәрселердің ішіндегі, ол ғылым, өнер немесе тағы бір әлдене болсын, көбірек жегілгені мен жақсысы. Осылай, мысалы, дәрігерлік өнерде көбірек жетілген, екі емшінің бірі жөнінде, кім оған орын беретіннің, ол алдында түр деп айтады. Және екі ғылым немесе өнердің түрлері, философия мен би өнері сияқты, тура осыны айтуға болады, өйткені философ туралы, (оған көрсетілетін) құрметі бойынша, ол бишінің алдында тұрады деп айтылады.

Себеп түрінде болып өткен — бұл сондай себеп, не бір-бірімен, мысалы, күннің шығуы және күндізгінің кемуімен мәселе болып отырғандай, екі нәрсе байланыстырылады; сол және басқа өмір сүрудегі ілесіп шығуда тең қуатты, бірақ күннің шығуы күндіздің келуінің себебі ретінде көрініс табады және оның жалғыз себебі түрінде алынатын болады.

Жалпы кез келген себеп, не сол арқылы өмір сүрсе, соның алдында болады. Оның үстіне, себеп уақыты бойынша да ол арқылы өмір сүретіннің алдында болуы әбден мүмкін. Мысалы, құрылысшы және қабырғамен мәселе тап осылай болып түр: (құрылысшы) өзінде екі түрлі алдында болуды үйлестіріп түр: себеп ретінде және уақыты бойынша. Бір әлдене басқа бір бірдемемен бір қатынаста оның алдында болып және басқа бір қатынаста оның артынан ілесіп жүруімен, дәл осылай бола алады. Мысалы, солай, екі емшілердің арасында, жасы жағынан ол екіншісінен кіші болғанымен,

217-8 емшілік өнерде одан жетілген бола алады, ол бүл жағдайда үлкенінен жетілуі бойынша алдында жүріп, уақыты бойынша оның артынан ілесетін болар еді.

15. "Бірге" деген не екені туралы пайымдау

"Бірге" деп әр түрлі мағыналарда айтылады: 1) уақытта — қашан, олардың өмір сүруі, бірден-бір "қазірге" жататын екі нәрсе туралы және олар өткен шақта да, болашақта да осы "қазірден" бірдей алыс тұратын, осындай туралы соз айтылатында; 2) табиғаты бойынша — қашан, екі тең қуатты нәрселер бар болуы туралы әңгіме болып отырғанда, олардың ішінен біреуі басқасының бар болуының себебі бола алмайды, осылай, мысалы, қос және жарты жөнінде мәселе болады; 3) қашан олар орындарының саны бойынша бірдеймен көлемденетін, екі осындай нәрсе туралы соз болғанда. Егер, мысалы, екі дене орындарының саны бойынша бірдей болса (айталық, егер Зейд жэне Амр сол бір үйде немесе сол бір қалада болса), оның үстіне (бірдей орында болу) екі түрлі болып келеді: немесе, осы нәрселер жақтарының арасында ешқандай аралық үзіліс мүлдем болмайтын (және осыған ұқсас нәрселерде орынға қатысты бірге болу ең жоғарғы дәрежеде тән) сияқтылар, немесе олардың ортасында белгілі бір аралық үзіліс орын алатын сияқтылар; ал не "бірінші орынға" қатыстыға келсек, онда ол, кім екі нәрсенің біріне-бірі толық ене алатынын және толық тура келетінін мүмкін деп ұйғарғандардың, тек солардың пікірі бойынша, екі денені қамти алады /9/; 4) олардың қайсыбір анықталған бастаудан қашықтығы, дәрежесі бойынша бірдей болатын, екі нәрсе туралы сөз болып отыр, бүл орын немесе айтылуы туралы болсын, бәрібір, мысалы, "Зейд жэне Амр өздерінің лауазымы бойынша патшаға қатынасты мәжілісте бірдей орын алады" деп айтылғандағы орны бойынша; ал айтылуы бойынша, мысалы, (қашан), олар бірдей жайды оларға бөлінетін тек арқылы алатын, қатаң бағыныңқы түрлер туралы айтқанда осылай болады.

Аль-Фараби. Логические трактаты.

Алма-Ата: Наука, 1975. — С. 154-244.

Түсініктеме

"Катагурийас" кітабы немесе "Категориялар"

1. Түпнұсқасында "Шарх китаб ал-Макулат" деп аталатын осы жұмыс Аристотель категорияларының парафразасы (астарлап айтылғаны) болып табылады. Аристотельге бүкіл "Категориялар" кітабының немесе, тым болмаса, оларда қосымша баяндауыштар немесе "постпредикаменттер" түсіндірілетін, оның сол тарауларының жататындығы жөнінде күмән бар. Сонда да бүл шығарма, тіпті, Аристотель тарапынан жазылмаса да, онда баяндалатын концепциялардың Стагириттің өзіне жататындығы анық. Осы парафразадан әл-Фарабидің, жеке "Органонның" мазмұнын құрастыратын, мәселелерді тікелей қарастыруға кірісетіні көрінеді. Бұл жұмыстың негізіне Исхак Ибн Хунайнаға тіркелетін, не терминологияның тура келуімен ғана емес, сонымен бірге Аристотель сол немесе басқа қағидаға көрнекілік ретінде келтіретін, мысалдарды білдіру үшін аудармашы жөне комментатор қолданатын, сипаттағы сөздер мен сөйлемшелердің тура келуімен де дәлелденетін, "Категориялар" (китап ал-Макулат) аудармасы жатқызылды, парафразаның араб мәтінін және оның ағылшын тіліне аудармасын Д.М.Данлоп ("The Islamic quarterly", 1957-1958, vol. W, N 3-4, vol. N 1-2), Стамбулдағы Хамадийе кітапханасында сақталған қолжазба бойынша жариялады. Шығарма мәтіні, әл-Фарабидің логикалық шығармаларына Ибн Баджие түсіндірмелерінде бар, сілтемелермен салыстырылды.

2. Оларды әл-Фараби "Эйсагоге" немесе "Кіріспе" кітабында қарастыратын, өзіндік белгі және акциденция (кездейсоқ белгі) туралы сөз болып отыр.

3. Яғни бірден-бір термин "арад" кең мағынадағы акциденцияны, ал атап айтқанда, субстанция категориясымен ілесіп жүретін, тоғыз жоғары тектердің әрқайсысы және де кездейсоқ немесе өткінші белгі ретіндегіні — тар мағынадағы акциденцияны белгілейді.

4. Бұл айтылымда араб тіліндегі барыс септігін белгілейтін және бір нәрсенің басқасына жатуын көрсететін сөз алдынан келетін көмекші сөз (немесе демеулік шылау) "ба, бе, па, пе" қолданылады.

5. Ортағасырлық мұсылман Шығысында зат атауларының пайда болуы жөнінде бірнеше көзқарастар, жеке алғанда олар, сөздер жөне олар белгілейтін нәрселердің арасында табиғи сәйкестіктің барлығын мойындайтын, натуралистік теорияға; заттарға шарттық атауларды адамдар келісім бойынша берді деп ұйғарған, конвенционалистік теорияға; адамдағы сөйлеуді ойлап табушы Алла болды деп жариялаған теорияға сүйенді. Әл-Фараби айтылымдары атаулардың жасанды пайда болғанын білдіреді. Әл-Фараби осыдан конвенционалистік көзқарасты ұстанды деп қорытынды шығаруға, егер оның жұмысының түсіндірмелік сипатта болғанын ескерсек, жеткілікті негіз жоқ. Алайда, біздің философ жоғарыда аталғандардың соңғы теориясының қарсыласы болды деп, сенімді түрде айтуға болады: кім заттарға атау ойлап табушы болса, сол едәуір шатасушы болды деген оның мәлімдемесі, тіпті, түсіндірмелік сипаттағы шығармалар үшін де күпіршілік болып саналар еді.

6. Д.М.Данлоп атап өткендей, осы сөздерден басталатын парафраза мәтіні қолжазбада "Үшінші бөлім" деп аталған, өйтсе де алғашқы екі бөлімдер туралы онда еске алынбайды. Орта ғасырлар дәуірінде қалыптасқан "Категорияларды" үш бөлікке бөлу дәстүрінен шыға отырып, әл-Фараби парафазасында екінші бөлім "Субстанция туралы пайымдаумен" ашылады деп ұйғаруға болады.

7. Мәтінде "ат-таркиб әл-мунфасила", Д.М.Данлоп аудармасында — "ажыратушы үйлесу" деп белгіленген. Бірақ бұл сөйлемше грамматикаға қайшы және оған араб тіліндегі терминдердің тура келетіні жоқ. Біздің оқуымыз — "шартты ажыратушы" — көшіріп жазушының "ат-таркиб жөне аш-шартийа" сөздерін жазудағы ұқсастықтан жіберген қателігі деп ұйғаруға мүмкіндік береді. "Аш-шартийа әл-мунфасила" термині шартты дизъюнктивтік пайымдау мағынасында осы бөлімде бірнеше рет кездеседі және Д.М.Данлоптың бұл терминді алғаш рет әл-Фараби енгізгендігі мүмкіндігін жоққа шығаруға болмайды деген, ескертпесімен жалғасады.

8. Осында жөне мәтін аяғында "әл-инсан ус-я-уахид" Д.М.Данлоп аудармасында — "адам және біреу" деп белгіленген. Біздің оқуымыз "екі және бір", бұл бойынша көшіруші "әл-ин-сан және әл-иснам" сөздерінің жазылу ұқсастығынан жіберген қателік және бұл Ибн Сина келтірген ұқсас мысалында құптау табады: "Табиғаты бойынша алдында болу сол, егер сен біреуді жойсаң, онда басқасы да жойылады, бірақ мүмкін, егер сен оны да, соны да жойсаң, онда бірінші жойылмайды. Мысалы, бір және екі. Егер сен бірді алып тастасаң, онда және екі жоғалады, ал егер екіні алып тастасаң, онда бірдің жоғалуы міндетті емес" (Ибн Сина Даниш намә,. Сталинабад, 1957, 165-166-6).

9. Араб философиясында осындай көзқарасты мутазилит ән Наззам айтқан.