Гафу Кайырбеков. Олендер, поэмалар. ІV

МИЛЛИАРДҚА БАРАТЫН ЖОЛДА

* * *

Басталды соғыс,

Болмаған әсте зор майдан,

Жинамай шөбін,

Желкілдеп шыққан орман дән,

Шалғы-орақтарын

Шалғынға көміп жөнелді

Мен ермін деген

Ауылда тірі қалмай жан.

Ең соңғы ағам

Атына қамшы басарда,

Еліне қарап,

Ең соңғы қырдан асарда,

Еңкейіп қалып,

Бетімнен менің сүйіп ед,

Есімнен менің

Кетпейді сол сәт қашанда.

«Дәмдесу жазсын! —

Жатқызып жерге жау ұрсақ,

Қамықпа, баурым,

Болады ертең ауыл шат!» —

Деді де маған.

Ең соңғы шаңы бұрқ етті...

Көзімде моншақ —

Қолымда жалғыз бауырсақ.

* * *

Қаһарлы күндер..,

Қаршадай мені қасына ап,

Қартайған әжем

Бір үйлі жанды асырап,

Масағын теріп

Қиырда қалған егіннің,

Тамызушы еді

Таңдайға нәрін тамшылап.

Қаһарлы жылдар...

Қатпаған буын —күн жетім,

Атқарып енді

Азамат жігіт міндетін,

Жұмысқа тұрдым,

Ауданның там-тұм азығын

Ай-айға бөліп,

Талонмен беру — қызметім.

О, достар, сондай

Жалғанда болмас ауыр шақ!

Телміріп қарап,

Ашқарақ көздің жауын сап,

Атымды менің

Құрғатпай айтқан минуттар...

Бұлдырлап алдан

Баяғы жалғыз бауырсақ...

* * *

Жеңістің жазы...

«Жеңдік қой!» деген қуаныш,

Көңілге медеу,

Ал бірақ жылап тұрады іш.

Жалаңаш өзек,

Асқазан күйіп әлі де,

Бауырсақ бұлдыр

Армандай болып бір алыс.

Студент күндер.

Жарықтық сол бір қара нан,

Тірлікке тіреу,

Жомарттық жолға жараған.

Бір үзіп алып,

Бір жұтым сумен айдасаң,

Оянып жүрек,

Тамырға қаның тараған.

Сол жүрек кәзір

Жырлауға оны тапты өлең,

Қадірлі сезім,

Қасиетті махаббатпенен.

Бір үзім нан мен

Бір ғана сонау бауырсақ

Дастанға кірді

«Ұмытпау» деген атпенен.

* * *

Қираған, өшкен,

Өртенген, күйген қалалар,

Минадан, доптан

Дал-далы шыққан далалар.

«Жараны жазу» —

Деген бір сөзге сыйып-ақ

Кетті ғой жылдар,

Ерлікке толы-сан айлар.

Сондай-ақ сойқан

Арпалыс соққан от дәуір,

Бейбіт күн шыққан

Бақытты құшқан шақта бір.

«Ұлы Отан соғысы»

Деген сөздерге

Сыйып-ақ қазір

Алаңсыз тұрған жоқ па бір?!

Қашанда халық

Тарихи жайды кешкенде,

Тағдырға сәйкес,

Тарихи сұрақ шешкенде

Талай жыл өтіп,

Бір сөзге оның сиярын

Тап сонда болжап,

Біле де бермес еш пенде.

* * *

Осындай кезең,

Дамуда болар толғақты,

Қуатты милар

Данышпан ойлар болжапты.

Fасырлар бойы

Осынау ұлы сұрақты

Соғыстан өзге

Шешетін құрал болмапты.

Ленин сонда

Тарихи жолға ел бастап:

«Қоғамда мынау

Болмайды қанау, болмас тап,

Сарайын бақыт

Соғады бейбіт жылдармен,

Адамдық аты

Шығады биік сонда асқақ!» —

Дегенде жайнап,

Болашақ ойнап көзінде,

Құлшынып бастап,

Жөнелген ғажап кезінде.

Үлгірмей кетті,

Қапысыз бірақ нұсқады ол,

Партияға арнап,

Өсиет айтқан сөзінде.

Бесжылдықтар...

Аттанды Ленин жолымен,

Қаһарман халық

Құрылыстар салып қолымен,

Адамның жайсаң

Жаңа бір түрін туғызып,

Парасат, ақыл

Биіктеп кеткен ойымен.

Дүрілдеп солай

Азат ел сайран салғанда

Жалғыз-ақ еркін,

Жалғыз-ақ қожа жалғанда,

Ең биік жолмен

Алысқа қонбай барғанда,

Теріскей Мұхит

Мәңгілік мұзын жарғанда —

Тоқтату үшін

Мынау бір ғажап маршты,

Тоқтату үшін

Жеңбей де қоймас жарысты,

Империализм —

Ең күшті жыртқыш-фашизм

Деген бір жауыз

Жағаға келіп жабысты...

* * *

Содан соң бәрі

Айтылды сөздің басында,

Жеңімпаз Отан

Жаңа бір келді асуға...

Қураған шөлдер,

Тандайы кепкен далалар

Жарымай жатты

Жат болып аққан мол суға.

Каналдар қаздық

Ұзыны ай мен күнге тең,

Ормандар ектік

Таратып шашын қырға кең.

Бозбала күнім,

Осынау алып істердің 

Куәсі ем мен де,

Қуатын қосқан құрдасы ем.

Партия дейміз,

Партия — ақылды адамдар

Уақыт, қоғам

Өсірген баптап замандар,

Олардың басы

Көтерген ауыр салмақты —

Міндетін күннің,

Мақсатын жылдың қойған дәл.

Партия сан жыл

Ағасы болып солардың,

Отырған ақыл,

Ойларын жұмсап ол әр күн.

Ол кешкен жүкті

Оңай деп тарих айта алмас,

Басында сол бар

Біз өткен даңқты жолдардың...

Қашанда біздер

Ең соңғы жеңісті айтарда,

Боламыз мәжбүр

Тарихты қозғап қайтарға,

Өйткені ол біздің

Ғажайып өсу жолымыз

Симайтын жырсыз

Қатарлап қойған қай санға.

Елу жыл асқан

Өмірі дастан еліммен

Келгем жоқ бірге

Өткізіп жылдар тегін мен,

Куәсі болдым

Талайда асу-кезеңнің

Екі адым алға,

Бір адым кейін шегінген. 

Өмірім зырлап

Өтті ғой деп те өкінбен,

Осынша қарқын

Уақыт берген екпінмен,

Өйткені әмән

Жекелеп қумай бақытты

Қалаулы күнге

Халқыммен бірге жеттім мен.

Қалаулы күнге

Жеттім мен бірге халқыммен,

Қуаныш, бақыт,

Кей-кейде үрей қаупыммен,

Айнымай қалам

Сондықтан елдің өзінен

Шапшыған шабыт,

Шабуыл сүйгіш қалпымен.

Советтік Отан

Қашанда қамқор зор аңам,

Туымен тудым,

Туына күнде оранам.

Жырыммен солай

Алып бір шығып серуенге

Тағы да шалқып,

Дастанға қайтып оралам.

Желбіреп биік

Партия тіккен ту алда,

Басталған солай

Шабуыл, шөлге, қуаңға,

Жақсы түс көріп

Жатыр ед Қазақстаным,

Келесі кезең,

Ғажайып кезең туарда...

* * *

Жерім менің — Ұлы жері Қазақтың!

Сен тұрғанда шағын ойдан азатпын.

Сен мәңгісің. Тек мен сенің жүзінді

Ғасыр көмген шаң-тозаңнан тазарттым.

Сан шабуыл жасалғанын білем мен,

Сенің атың өшу үшін әлемнен.

Әлсін-әлсін қару,— сайғақ көтеріп

Келген жаулар қасіретті сәлеммен.

Сен атынды бермеу үшін таластың,

Болмағанда қанды селден толас күн.

Сен өзгеге қызықты деп айтпайды

Мен де тарих көне бетін көп аштым.

Үлкенсін сен. «Үлкендердің жауы үлкен».

«Неге мұның бөліспеген бәрін тең?»

Деп, тарихқа ашуланған талайлар —

Қоқиланып — «Мен үйтем де, мен бүйтем!»

Шыңғыс, Бати қаһарынан кім басым,

Қайран болған көріп дала тұлғасын.

Жер бетінен олар дағы жоқ болды

Халық қолы қақ мандайдан ұрғасын.

«Қазақ жері — қазақтікі қашаннан,

Әр есімі тау мен тасқа қашалған.

Сулары да ән айтады қазақша

Асқар шыңнан, қыр, жотадан бас алған»

Ұлы шындық. Сол шындықты жоғалтпай

Келген тарих — тот баспаған болаттай.

Сол шындықтың мұнарасын көп көздеп

Тентек бастар тек жүрмеген оқ атпай.

Жерім менің — соның бәрін білесің,

Көкрегінде жазулы тұр мың есім.

Жатты бірақ әлі жұмбақ қалпында

Болашақтан алар сенің үлесің...

* * *

Сан қалалар сойқан апат қиратқан,

Сан далалар сау денесін күл жапқан,

Сан сабаздың қаусап қалған орнына

Жан толтырып жаңа туған ұрпақтан.

Көз көрмеген машиналар шығарып,

Дым сезбеген шөлейттерді суарып,

Сан өзеннен теңіз жасап болғанша,

Сан теңізден жаңбыр жасап, бу алып.

Сан құм, саздан, мұнай, фонтан атқанша,

Сан қиырға биік оттар жаққанша,

Спутниктер көктің жүзін шимайлап,

Гагариндер ғарыштан тіл қатқанша.

Қанша жылдар керек болды, е, досым,

Заман біздің ұмытқан жоқ уәдесін.

Бұдан артық Отаныңа не дерсің,

Бұдан артық уақытыңа не дерсің?!

«Бұдан артық енді кезек созбаймыз.

Ал даланы көтереміз қозғаймыз!..»

Деді сонда партиясы Лениннің —

Қайдасыңдар, балғын жігіт, уыздай қыз!?

Қайдасыңдар коммунистер, комсомол,

Сендерменен салынды ерлік қанша жол.

Ал даланың үлкен жолы созылды,

Сол жолменен бас қимылға барша қол!»

... Ия, ұлы жер жатыр еді қозғалмай,

Кеудесінде айтылмаған сөз бардай,

Оған ұлы сөз берудің кезегін

Уақыт өзі бізге дейін созғандай.

Ал манағы күткен кезең басталды!

«Тың» деген сөз жаңғыртты жер, аспаңды,

«Тың анасы — Қазақстан» — бар әлем

Радионың құлағына бас салды.

«Бұл қай өлке

«Бұл қандай ел?» — көп сұрақ.

Талай білгіш айтып жатты топшылап.

—Ол дала бір жалаң жатқан ақ тақыр,

Жазға жетпей боз жусаны бос қурап.

—Қай халықтың мекені еді?

—Білмейміз.

Жер болған соң бізге бәрібір,— дейміз.

—Жоқ, ол жерде қазақ деген халық бар,

Ғасырларды жасап келген пәлен жүз.

—Аз — дейді ғой саны өзінің?

—Ол қалай,

Ие болмақ сонша жерге оп-оңай?

—Баяғыдан қайда жүрген жансыңдар,

Сол даладан басталғанда жол талай?

—Біз білеміз,

Ел еді бір көшпелі,

Жел аударған құм сияқты еспелі.

Соның өзі романтика еді ғой

Ұмтылмайтын сәби күндей естегі.

—Бұзды дегей!

Құрыды бір сұлулық!

—Ескеретін

Жандар қайда мұны ұғып?

—Обал болмақ,

Қалсын қорғап оны! — деп,

Жатты талай жат пиғылдар жұлынып.

«Тың» деген сөз тың естілді құлаққа,

Таң да болды жақын, жат та жырақта,

«Тың» деген сөз — ол далада бұрын-соң

Түк жоқ еді деген емес, бірақ та.

«Тың» деген сөз — сызу емес тарихты,

Жоқ деу емес — бар боп тұрған халықты.

Қайта соған халық қосып, күш қосып,

Жайнату ол—дала деген алыпты!

Отан үлкен - оған қуат, әл керек,

Астық керек, таусылмайтын нан керек.

Ол астықты еркін егіп тастауға

Кең кеуделі дала керек, жон керек.

Ал далаға өсу керек ғажап бір,

Сол өсуге жаны дайын қазақ тұр.

Ертең соның ұлттық атын аңыз ғып

Барлық әлем айтуына аз-ақ тұр.

Осыны ұғып жеткенінше талайлар

Өткені рас сан уақыт, сан айлар.

Ұлы аттаныс шұғыл бастап жөнеліп,

Болмады кез ондайларға қарайлар.

Жаулар сондай қуыс іздеп тапқанға,

Мәз боп шулап, өрт тұтатып жатқанда,

Құйылды кеп адамдардың тасқыны –

Жаңа орынға жаңа қазық қаққандар.

Ия, тынды оңай ұққан жоқ ешкім,

Қиындығын бұл керемет зор істің.

Талайлардың қатесін де дұрысын,

Уақыт, өзің жақсы ұғуға болыстың!.

Екінші бөлім