Fariza Ongarsynova. Otkendi kaitalau

1946 ЖЫЛ

Мұндай да болады екен-ау! Үш жыл өткенде – тағы сол госпиталь, Стромынкадагы сол дәрігер, Гурий Михайлович, сол сестра, Верочка – Вера Михайловна. Өткен үш жыл, майдан, Берлин де, Прага да, жеңіс те болмаған секілді. Мен де ол жерлерге бармағандаймын. Вера Михайловна да біздің хирургия бөлімшесінен ешқайда кетіп қалмағандай. Тек беті ғана басқа – шамасы өртке ұшыраған болса керек. Содан соң пластикалық операция... Мен сұраған емеспін.

Менің палатам да басқа. Қырық үште армандағанымдай палата. Госпитальдың жалпы түрінде бір өзгеріс бар, бірақ әйтеуір ана кездегідей әскери емес.

Жаңадан жараланғандар жоқ, бұрынғы жараланғандар, сынған, іскен, шығып кеткен секілді аурулар.

– Қарашы, тағы сол аяғы. Дәл ана жолғы тәрізді! Қараңызшы, Гурий Михайлович!

Вера Михайловнаның өзгерген жүзінде бір салмақтылық, байсалдылық бар. Сонда да ол баяғы мейірімді қалпында.

– Иә, көгершінім. Аударыл, міне, осылай, – деді Гурий Михайлович. – Сонда алып тастау керек еді. Қарайық не істеуге болатынын. Бір нәрсе жасау керек.

– Аяғымды кестірмеймін! – деп үзілді-кесілді айттым.

– Аяғыңды деп тұрғаным жоқ, оқты алу керек еді, – деді дәрігер. – Жаман. Кейін көрерміз. Асқындырып алыпсың, көгершінім. Гангрена дегенді естіп пе едің?

– Сен Гурий Михайлычты тыңда, шыда, – деді сестра.

– Шыдап жатырмын...

Вера Михайловна аяғымды спиртпен сүртіп пенциллиннен укол салды. Қайта таңып тастады.

Ол мені палатаға алып келді. Дәлізде бұрынғы, мен график сызатын шағын стол. Бұрын терезе алдарында гүл жоқ болатын, енді гүлдер тұр. Есік алдындағы жалаңаш ағаштардың арасында электр шамдары бұлғаңдайды. Жерде қар қалың.

– Қыдырар ма еді?

– Жоқ, болмайды! Қызуың бар – жату керек...

– Ол кезде аурулардың бәрін жаралылар дейтін еді-ау, – деп өткен күнді есіме алдым.

– Әдет қой, – деді Вера Михайловна. – Бәріне де үйреніп кетесің, содан соң әдетке айналады. Жат, жат. Міне, осылай...

Вера Михайловнаны қайта көргенім таңданарлық. Ал, тағдырдың мені сол баяғы госпитальға тап қылуы таңданарлық емес пе! Өмір аяқ астынан неше түрлі жолығыстарға ұшыратады. Өмірде әр түрлі сәйкестіктер қанша! Кітаптардағыдан гөрі жиірек.

– Мұнда оралғаныңызға көп болды ма? – дедім сестра көрпемді жауып жатқанда.

– Екінші ай.

– Қай майдандарда болдыңыз?

– Ленинград түбінде. Прибалтикада, екінші Белорус майданында, содан соң Қиыр Шығыста. Мукден, Харбин, Порт-Артур.

Ол неге екені белгісіз кінәлы адамдай қызарып күлімсіреді.

– Міне, бетімді оңдырмады... Маньчжурияда жүргенде... оның есесіне қазір ұлым өсіп келеді. Тамаша балақай – Вовочка...

Бұндай сөздерді осыншалық сезіммен тек әйел, ана ғана, соғысты солдат ретінде емес, әйел ретінде де басынан кешірген әйел ғана айта алатын шығар.

– Неше жаста?

– Екі ай болып қалды! Қазір емізуге барамын. Осы жерде тұрамын...

Палатада төртеуміз. Екеуі пластикалық операциядан кейін бинтпен мықтап таңылып тасталған. Старшина және кіші сержант. Олар бетіміз не болар екен деген жалғыз ойға шомып жатыр.

– Ұлым өзімнен айнымайды деседі, – дейді біреуі. – Ал енді қалай болады?

Екіншісі көршісін бе, әлде өзін бе жұбата сөйлейді:

– Әрине, түрліше болады дейді. Бірақ ойдағыдай шығады деп жүр ғой жұрт. Адам көрместей емес. Анау Вераның беті жаман емес қой. Әйел адам – ол да көніп жүр. Содан соң бізге не керек семьялы адамбыз дегендей... Әйел соңынан жүгірмейміз.

Үшіншісінде буын ревматизмі және жүрегі де нашар ғой деймін. Беті, аяғы ісіп кетеді, түнімен ыңқылдап шығады: «Жын ұрсын! Соғыста қыңқ етпейтін, енді барлық ыңқыл-сыңқылдың шыға келуін көрдің бе»...

Менің төсегім терезе жанында. Терезе аулаға емес, қарсы жаққа – тар көшеге қарайды. Қар сықырлайды. Таңертең де, түсте де, кешке де сықырлайды. Тіпті түнде де. Тар көшемен қорғанды бойлап адамдар жүреді. Оңға да, солға да. Бүгін көшеде аяз. Кеше қар қылаулаған еді. Үй төбелерінен су тамшылап, балшыққа шылп-шылп түсіп тұр.

Көше сыпырушы әйел тайғанақ жерлерге әлсін-әлі құм сеуіп: «Жұмыс жасауға мұрша беріңдер! Көрмейсіңдер ме!» – деп күңкілдеп қояды.

Менің келгеніме екінші тәулік. Әлі қанша жатамын. Біздердікі Курилға дейін барып үлгеретін болар... Ертең анама телефон соғуым керек. Гурий Михайловичтен рұқсат сұраймын. Ксения Павловнаға өзім телефон соқсам ба екен? Жоқ, анам хабарласқаны дұрысырақ. Барып, жағдайын біліп келуіме де болады. Наташа үйіне жазып тұратын шығар. Жапониямен соғыс әлдеқашан аяқталды... Менің қарашадан бергі хаттарым неге оған жетпейді! «Адресат мұнда жоқ», – деп қайтаратыны несі? Өзі неге үндемейді? Қараша, желтоқсан... Енді, міне, қаңтар...

Саша қаза тапқаннан кейін кешікпей мен комсорг болдым. Штатта комсоргтық орын жоқ болатын. Сондықтан мені қағаз жүзінде командирдің саяси жұмыстар жөніндегі орынбасарының адьютанты етіп тағайындады.

Мені күнделікті солдаттық міндеттерден босатты. Сондықтан анда-мұнда барып келуге адам табылмай қалса мені естеріне алады.

Будапешт маңындағы Пилишчабеде бізге почташы керек болып қалды. Дала почтасы бізден 18 шақырым жерде. Мен күнде велосипедпен барып, почтаны алып келем. Содан соң Пилишварошвар селосына орналасқан кезде бастығым:

– Ленин бөлмесін жабдықтасақ жақсы болар еді, – деді.

– Иә, солдаттар дем алар еді, шахмат – дойбы ойнап, радиоқабылдағыш тыңдар еді, – деп майор Катонин орынбасарын қолдады. Бірнеше күн бөлмені ретке келтірдік: ұрандар іліп, шахмат – дойбы, радиоқабылдағыш, кітап, журналдар алдық. Бәрі риза болды.

– Ал, Ленин бөлмесін өзің басқарғаның дұрыс болар, – деді саяси орынбасар. – Басқа әскери міндеттерден босатқасын, бірдеме істеу керек қой. Майор да келіскен.

Мен сүйтіп комсорг, адъютант, почташы, Ленин бөлмесінің меңгерушісі болдым.

– Ал, сен кереуетіңді осында қойып ал, – деп кеңес берді саяси орынбасар. – Шаруашылығыңның жанында, ұйқың да тыныш болады.

Мен қуанып кеттім. Расында да, жатуға команда берілгесін, ұйқтар алдында радиоқабылдағышты айналдыруыңа болады. Өзіңмен өзің!

Бірінші түні тереземнің бір әйнегін ғана сындырды. Айыпкерді ертесіне де таба алмадым. Почтаға кетердің алдында жергілікті аға полицайға бардым. Ол жылы қабылдап, тез түсінді, он минуттан кейін әйнек салып беретін адам жіберді.

– Түнге дейін жақсы болады, берік болады. Түнде қалай боларын білмеймін. Күрес түрлі ғой. Кім қалай күреседі. Бандиттер күн көрсетпейді! Тағы шақыр мені. Ертең шақыр. Мен өзім де келермін.

Әйнекші сөзуар және орысша тәуір сөйлейді екен. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, бізде тұтқында болыпты, орыс әйеліне үйленген, тіпті, балалары да орысша мадьяршадан кем сөйлемейді-мыс.

– Мүмкін, енді сындырмайтын шығар? – дедім мен.

– Сындырады, сындырады, – деп жұбатты мені әйнекші. – Сайлау бітіп болмайынша сындыра береді.

Венгрияда сайлау алды науқаны жүріп жатыр. Ондаған ірі, ұсақ және тіпті ұсақ партиялар біз түсінбейтін күрес жүргізуде. Социал – демократтар мен социалистер, аграршылар мен консерваторлар... Керітартпа партиялар, ағылшындармен тығыз байланыста деп бізге мадьярлардың өздері айтқан. Будапеште тұратын одақтас тексеру комиссиясындағы Англия өкілдері, консерваторлар мен аграршылдардың сайлау алды жиналыстарына ұялмай қатысатын және оларды Коммунистік партияға ашықтан-ашық күреске шақыратын. Коммунистерге қарсы өз жұмыстарын толықтыру үшін реакционерлер заттардың құнын арттыруда. Шынында да, Венгрияда баға күн сайын емес, сағат сайын өсетін. Өткен жұмада қанттың килограмы 18 мың пенг болса, қазір жиырма бес мың.

Екі күн бұрын кәдімгі инені жүз пенг беріп алсақ, бүгін ол жүз жиырма пенг. Сіріңке қорабы – екі жүз пенг. Нашар қағаздан түптелеген дәптер – алты жүз. Етік щеткасы – сегіз жүз пенг.

Сайлау алдындағы ессіз қарбаласта түнде жүретін бұзақылар топтары шықты. Коммунистерді, біздің солдаттарды өлтіріп, талап, зорлап кетіп жүрді. Бірнеше күн бойы қатарынан біздің дивизионды дабылмен тұрғызады: біз біресе Пилисанто, біресе бізге таныс Пилишчабеге, енді бірде Дьендьешке шығамыз. Ұсталғандарды және олардың қаруларын полиция басқармасына табыс етеміз.

Енді, міне, мына біреу әйнектер!

Түн жарымына дейін, әйнекшінің сендіруі бойынша терезеге тас қашан тиер екен деп ұйықтамадым. Бірақ айнала тып-тыныш. Кенет таң алдында мен ұйқылы-ояу жатып, терезе жанынан сыбдыр және дауыстар естідім.

Ұшып тұрып электр жарығын жақтым. Терезенің біреуі көше жақтан қағазбен жапсырылған еді. Әйнек бүтін. Бұл не болды?

Соғыс біткесін трофей автоматтарымызды жинап алған. Мылтығымды алып, көшеге шықтым. Ешкім жоқ. Таң сібірлеп келеді. Терезеге жақындап, ілулі плакат көрдім. Сыбдырлаған осы екен ғой! Әйнекке жапсырыпты. Ондағы немене екен? Қараңғыда көрінбейді. Таң атқанша күте тұрайын.

Бір сағат өткенде, таң атпай, менің таныс әйнекшім көрінді:

– Қалай ұйықтадыңыз, солдат мырза? Мен оған терезені көрсеттім:

– Мынау не плакат?

Әйнекші оқып шығып, күлімсіреді:

– О, бұл консерваторлар! Олар Қызыл Армияның Венгрияда қалуын тілейтіндер коммунистер үшін дауыс берсін депті. Бұл қорқынышты емес. Әлсіз партия, оған сенбейді. – Әйнекшінің көзі қулана жарқылдады.

– Алып тастау ыңғайсыз емес пе? – деп сұрадым мен плакатты көрсетіп. – Үйге жарық түсірмей тұр.

– Ыңғайлы, – деді әйнекші. Ол күлді де плакатты өзі жыртып алды. – Олардың жарықты тасалай алмайтынын өздері білсін.

Біз әйнекші екеуміз күн сайын кездесіп жүрдік.

Плакаттар жиі ілінген жоқ. Тек әйнекті салуымыз жиілеп кетті.

Сайлау өткесін шынында да жағдай тынышталды. Мен рақатқа батуға әзір едім. Кенеттен, тағы бір жаңа қырсық шалғаны.

Бір күні:

– Сен қойманы алмасаң болмас, – деді майор Катонин. – Біз сені әскери жұмыстардан босатқан екенбіз...

– Жолдас майор, қоймашы қайда? Мен...

– Қоймашы ұрлық істейді екен. Орнынан алып тастадық.

– Мен...

– Ештеңе емес, үйреніп аласың. Онда жұмыс дейтін жұмыс та жоқ қой. Күнде таңертең асханаға азық-түлік жібересің – болды, қыдыра бер.

Мен қыдыра бастадым: таң біліне қоймаға жүгірем, одан – Ленин бөлмесіне, велосипедпен почтаға. Содан соң. Ең қорқыныштысы – түнде. Жұрттың бәріне үйқыға команда берілгенде, мен қоймаға кетем. Қап-қап қант, ұн, шелектеген май, нан – бәрін қайта өлшеймін... Бұл өзіне-өзі сенбейтін адамның ең азапты жұмысы болатын.

Содан қаңтардың бас кезінде, жаңа жылдық сыйлықтай хабар келді:

– Біз Отанға ораламыз!

Хош, Венгрия! Хош бол, қойма! Хош болыңдар, менің сан қилы жұмыстарым!

Ақыры жеттім-ау! Мен солдат болғым келеді, кәдімгі постыда кезекке тұратын, басқалармен бірге казармада ұйықтайтын қарапайым солдат болғым келеді. «Тұрыңдар» деген командамен оянып, «жатыңдар» деген командамен ұйықтағым келеді. Мен өзімнің саяси және жауынгерлік дайындығымды көтере түскім келеді...

Жүрер алдындағы түнде мен тоңып, әрі қызулап шықтым. Сол аяғым сырқырап, өртеніп барады. Бұрын да аздап сырқырап қоятын, бірақ дәл бұлай ауырған емес.

– Санитарлық бөлімге барып шық, – деп ақыл берді Макака. – Қызуың бар.

Кенет госпитальға жіберіп жатса ше? Жұрттың бәрі кеткенде осында қалып жатсам? Жоқ! Кешке қарай біз жүкті тиеп болдық.

– Жол ұзақ, ыңғайлы отырып алыңдар, – деді аға лейтенант Буньков.

Жүріп келеміз. Венгрия, Румынияның үстімен Киевке келе жатырмыз. Киевте мені эшелоннан түсіріп кете жаздады. «Қызуы жоғары, күйіп-жанып отыр», – деп Макака Буньковқа айтып қойыпты.

Брянскіде біздің маршрутымыз айқын болды:

Қиыр Шығыс – Курил аралдары.

Мен қуанып кеттім: Қиыр Шығыс! Онда Наташа! Арғы жағын білмеймін. Брянскіден эшелонның қашан қозғалғанын, Москваға, Стромынкадағы «өзімнің» ескі орныма – госпитальға қалай келгенімді білмеймін.

Анам маған үш рет келді. Ол өзгеріпті, қартайып қалған. Қазір неше жаста еді осы? Қырықта. Шынында да, көп жас.

Төртінші рет жалғыз келмеді, жанындағы адамды таныстырды:

– Міне, Леонид Иваныч, менің жұмыстасым... Мен ұзын бойлы, бурыл шашты кісіге қарадым. Бірақ екеуінің де сөздерін тыңдап жатқаным жоқ. Олар бірдеңе айтады, менің көз алдымда – ылғалды окоп, қатарымда – қызыл әскер, алдыңғы жақта – деревня, жол бойында – басында құлақшыны бар көйлекшең құйттай бала, мен оған жүгіріп барамын... Жоқ, мен емес, әкем! Анам осыны ұмытып кеткені ме? Ал Лежайскіде Геннадий Васильевичтің өлігі, қасындағы Наташа оның шашын жөндейді. Ол сөйткенімен маған алыстаған жоқ. Геннадий Васильевичті сүйген ол оны есінен шығармай-ақ, мені жақсы көреді. Жақсы көретініне мен сенемін.

Бұл не? Неге мен өз анама әділетсіз қараймын! Леонид Иванович палатадан шығып кетті. Қоштасарда:

– Шылым шегейін... – деп кешірім сурады. Анам отыр. Бейсенбі күні қандай тамақ әкелем деп сұрады. Содан соң:

– Сенімен ақылдасайын деп едім. Қалай, саған Леонид Иванович ұнай ма? – деді.

Маған, мүмкін оны ренжітіп алмас үшін жылы сөздер айту керек еді. Бірақ таба алмадым:

– Несі бар, меніңше әдемі. Үйлен!

– «Үйлен» емес, «күйеуге шық», – деді анам қызарып.

– Ал, күйеуге шық! Бәрі бір емес пе!

Ол қуанып кетті, Леонид Ивановичті мақтай бастады:

– Өте байсалды адам. Мені құрметтейді. Және менің жасымда жалғыз болмайын деп...

Ол асықты:

– Оны қуантайын. Күтіп тұр ғой...

Қызығы, ол Наташа жайлы сұрамады. Өткен жолы адресін әкеліп берген. Ксения Павловнаға барып, әңгімелескен болуы керек. Ал, маған тіс жарған жоқ.

– Ал, мен кеттім... Жақсы ма? – деді анам тағы.

– Сәл кідіре тұр, – дедім кенет. – Мен де саған айтайын деп ем. Қысқаша айтқанда, мен де үйлендім... Және әлдеқашан!

– Не деп отырсың? Қалай үйлендің?

– Иә, иә, майданда жүргенде бізде... біздің сәбиіміз де бар, бар...

Не айтқанымды өзім түсінбеймін. Наташаның бұрынғы хаттарынан байқағанымды айта салдым.

– Қалай бұл? Саған оқу керек, білім алу керек! Бұл мүмкін емес! Сен әзілдеп отырған шығарсың! Сен...

– Жоқ, әзіл емес, мама, – деп қыңырайдым. – Бәрі де жақсы болады. Ал, сен үйлен, мама. Рас айтам. мама...

– Саған айттым ғой, «үйлен» емес, «күйеуге шық», – деп түзетті, содан соң жылап жіберді: – Сенің қарсы болмағаныңа сондай қуаныштымын... Мен сенің...

Бұл Москвадағы аса ауыр жыл болды. Тамақ жоқ. Госпитальдың тамағы қырық үштегіден артық емес. Айналамыздағы адамдардың, дәрігерлердің, сестралардың, ауруларға келетін туған-туысқандарының – бәрінің де тұрмысы ауыр. Москваның базарында ғана емес, кез-келген жерінде – алыпсатар саудагерлер. Дүкенде жоқтың бәрі солардан табылады.

Жұмыс істемей, күні бойы төсекте жататын бізге ештеңе емес, өлшемді таңертеңгі тамақтан өлшемді кешкі тамаққа дейін ептеп шыдауға болады.

Басқалардың жағдайы нашар. Өмір өзінің күнбе-күнгі күрделілігімен, қиындығымен адамдарды әбден қажытып жіберді. Сондықтан олар кешегі өткен соғыс кезін де еске алуға мұршасы болмай, бүгінгі күннің қасіретіне батуда.

Вера Михайловна бірнеше күн бойы қабағы ашылмай жүрді. Мен не болғанын білгім келіп, сыр тартып көріп ем:

– Ештеңе емес, – деп бір ғана жауап беріп жүрді. Кенетттен баласы жайында сұрағанымда барлық сыры ашылып қалды:

– Ой, хәлім жаман, жаман, не істейтінімді білмеймін. Сүт шықпайды, ал Вовка болса ауру. Дәрігерлер: «Тамақ, тамақ беру керек» дейді. Сегіз жүз сомға қандай тамақ келеді. Анам да қарт, жатады... Әбден қажыдым...

Ол жылап жібере жаздады. Менің сағатым бар еді.

– Вера Михайловна, алыңыз! Мүмкін ақшаға не тамаққа айырбастарсыз... – дедім.

Ол ренжіп қалды:

– Мен сол үшін айтып отыр дейсіз бе... Сізге ұят емес пе...

Содан маған бірнеше күн сөйлеспей жүрді.

Бір кеште палатадағыларға:

– Ал, ағайындар, егер мен терезеден бір екі сағатқа кетіп қалсам, айтып қоймайсыздар ма? Мына сағатымды сатуым керек...

Көршілер айтпауға уәде берді. Енді көшеге қандай киіммен шығуым керек. Жаз болса бір сәрі, қақаған қыста қиын-ақ.

Жалаң халатпен шығам ба? Рас, менің жылы шұлығым бар. Оны киіп алсам, тоңдыра қоймас.

Мен госпитальды мекендеушілердің неше түрлі саяхаттары туралы талай естігем. Кейбіреулер, шамасы, кезекшілермен келісіп, кәдімгі есіктен-ақ өтіп жүре береді. Тіпті біреу екінші қатардың терезесінен түсіп және ешкімнің көзіне түспей-ақ, түк болмағандай қайта оралған. Біреулер жақын жердегі Преображенский базарына барады, енді біреулер түнге қарай жеке шаруасымен кетеді. Неліктен менің қолымнан келмейді? Егер анама шаңғыға киетін костюмімді әкеліп бер деп өтінсем ше? Әлі бүп-бүтін деп өзі айтқан. Маған аздап қыдыруға рұқсат етті деп анама түсіндіруге де болады.

Жоспарым ойдағыдай шықты. Анам костюмімді әкеліп берген күні кешкі тамақтан кейін терезеден шығып кеттім.

– Алаңдама... Бірдеңе болып жатса, шылым шегуге шығып кетті немесе іші ауырып жүрген дей салармыз. Тек жоқ болып кетпе!..

Жұрт маған көздерін алартып қараған, шамасы, менің госпиталь терезесінен секіріп түскенімді байқап қалса керек, құдай ұрғыр бұрыштан өте беріп, Яузаға қарай, оңға бұрылдым.

Жолым болғанда, көпірдің үстінде топ-топ адамдар:

– Аблигация сатып аламын! Аблигация! – деп жүр екен.

– Сағат кімге керек? Алтын сағат...– деп жүгіріп келдім.

– Қане, көрсет, қайдан шыққан? – деді біреуі.

– Швейцариянікі, – дедім.

– Үш жүз берем.

– Жоқ! О не дегеніңіз!

– Қанша сұрайсың?

Мен бес жүз дегім келсе де, батылым бармады.

– Төрт жүз.

– Алдым.

Ол санап берді де, сағатты кеудесіне сүңгітті.

– Тағы нең бар?

– Жоқ, ештеңем жоқ.

– Саған костюм неге керек, госпитальдікі бола тұра?

– Костюм өзімдікі, неге госпитальдікі? – дедім.

– Костюм емес, өзіңді айтам, госпитальдікі деп.

– Оны сіз қайдан білесіз?

– Сендердің адамдарың жүгіріп келіп жүреді ғой, – деп күлді жігіт. – Ал, қане, жүз сом беремін!

Мен ойланып қалдым: госпитальға қалай жетем?

– Жақын ғой, жүгіріп барасың, – деді ойымды оқып алғандай.

– Шеш!

Мен толқып тұрдым. Жігіттің рақымы түсті:

– Жарайды, госпитальға дейін апарайын. Сол жерде шешіп берерсің. Қай қатардасың?

– Бірінші.

Терезенің алдында костюмді шештім.

– Ұста! – деп саудагер жүз сомдықты ұстатты.

– Жылын, жылын, өкпеңе салқын тиіп жүрер, – деп көршілер көрпе жауып жатыр. – Костюмін де сатып жіберіпті. Ақша неменеге қажет болып қалды?

– Жәй, – дедім көрпе астында бүркеніп жатып, – керек...

– Ал, біз... Сен Верочкамен әңгімелестің ғой. Біз оған ақша жинап берсек деп отырмыз. Екі жүздей жинап қойдық. Сен мүмкін аздап қосарсың! Ә!

Далада қар жауып, бұрқасын жүріп тұр. Әлі де таңертеңнен кешке дейін сықыр-сықыр аяқ дыбысы естіледі. Осылай ұзақ болған тәрізді. Адам жатқан кезде уақыт жәй өтеді. Старшинаның бетіндегі дәкені де алды, енді ол қайта-қайта сынық айнаға қарай береді. Қарайды, үндемейді. Кіші сержанттың байлағанын әлі шешкен жоқ. Ол дәкенің саңылауынан көзі жылтырап старшинаға қарайды, бұл да үнсіз. Маған ине салып жатыр. Күніне екі рет. Ең қауіпті жағдай артта қалды ғой деймін.

– Енді бір ай, көгершінім, содан соң – столға! Ті-леміз! Тілеміз! – дейді Гурий Михайлович.

«Тілеміз» деген сөзден қорқып жатқан мен жоқ. Тілу – кесіп тастау емес. Ал, оқты ала берсін! Оның үстіне оқ, менің бақытыма, Вера Михайловнаның айтуы бойынша, жұмсақ еттің арасында жатқан көрінеді.

Жатқан кезде, жақсы ойлайсың. Үй туралы, менің ойымша, қазір әдемі алып корабльде Владивостоктан Курилға жүзіп бара жатқан біздің балалар туралы. Айтқандай, қазір қыс қой, сондықтан олардың жүзіп жүруі мүмкін емес. Енді, көп кешікпей, ең қысқа ай ақпан бітеді, содан соң...

Мен қаңтарлар, ақпандар, наурыздар туралы ойлаймын...

«Бала, әй, бала! Тоқта! «Бұл қаңтарда болған. Қырқыншы жыл. Алты жыл бұрын. Ал, содан соң сол жылы, бірақ наурызда: «Ал, мен соғыстардың бұлай аяқталатынын білмейтін де едім...» Және – «Сен есейіп кетіпсің». Онда біз, Петровкамен келе жатып, соғыс жүріп жатқанын, оның қандай болатынын білмегенбіз. Хаттар, осы госпитальда жатып күндіз-түні күткен хаттар: «Саламатсың ба!» «Саламатсың ба!» Және қайтадан госпиталь емес, майдандағы медсанбат және тағы қаңтар: «Ал, сен қалайсың? Қалай? Жаңа жыл құтты болсын!» Содан соң аппақ шағын ас бөлме, белгісіз бір поляк деревнясы, таң алдындағы жай және оның есік сыртында тұрған полковникпен әңгімесі, ақырында маған айтқаны: «Асықпа! Ештеңе айтпашы! Жақсы ма?», Ал, енді не болады, сен ойладың ба?» – Бұл Лигницте. Содан соң оның хаттары, қағаздары: «Жаным! Алты жыл ішінде қанша хат алдым...»

Бүгін мен өзімді күтіп тұрған бір қуаныш бардай, керемет көңілді ояндым. Жақсы түс көргім келіп, көзімді жұмдым. Түс, түс, бірақ түнде мен түс көрмеген сияқтымын. Ал, бүгін мені не күтіп тұр екен. Неменеге қуаныштымын?

Менің көршілерім бірдеңе деп сыбырласады, мен естігенім жоқ. Тағы көзімді аштым. Қандай жарық, жылы! Ал терезе сіресіп тұр. Өрнектер. Тек терезенің төменгі жағы ғана жылтырайды, арғы жағы қар, қар. Төменгі жағында жылу батареясы бар, сондықтан терезе әйнегі қатпай тұр. Тағы да сықыр-сықыр қар. Біреулердің сөйлеген дауысы. Осыдан бір жұма бұрын мына терезеден қалай қарғып түскенімді қазір елестету қиын.

Дегенмен бүгін... Бүгін не болар екен?

– Сен ояндың ба?

Бұл – старшинаның үні.

– Ояндым.

– Иә, – деп күрсінді ол. – Міне, қандай жағдай...

– Немене?

Мен басымды көтеріп жан-жағыма қарап ем, кіші сержанттың төсегі бос тұрғанын сонда ғана көрдім.

– Қандай жағдай? Ол қайда?

– Сен шынымен ештеңе сезбеген екенсің ғой? Ал, біз ойлағанбыз...

Мен ештеңе түсінбедім. Ештеңе естігенім де жоқ.

– Қайда ол? Шынымен өліп қалды ма?

– Егер солай болса ғой, інішегім... Одан да жаман... Біздің кіші сержант құтырып кетті. Түнде алып кетті. Әрең байлады. Әл бермей, сестраны ұрды. Міне, мені де жарақаттады. Аянышты... Тамаша жігіт еді...

– Үндемей жататын еді... Шамасы, көп ойлаған ғой, – деді екінші көршім. – Қалай жылады дейсің, құйттай бала тәрізді... Бетім жоқ, басым жоқ деп өксіді. Өзінің бетін іздейді. Міне, соғыс дегенің қандай!

Мен хат күтіп жүргем.

– Саған хат, – деді Вера Михайловна. Мен үшбұрышты хатты жұлып алдым да, бірден біле қойдым: одан емес.

Бұл – Макака.

«Біз ақыры жаңа жерге жеттік. Бір айдай жүрдік. Жаурадық. Тіпті станцияларда ыстық су да болмады.

Мұнда жаман емес. Тек уақытша тұрғанымыз қиын. Мамырда, мұз түскесін тағы ілгері кетеміз.

Бізде бәрі сау, аман. Катонин мен Буньков бізде қалатын болар. Өзге офицерлердің бәрін басқа бөлімдерге ауыстырып жіберді. Балалар бұрынғы. Жері әдемі екен. Нағыз тайга. Аңдар көп.

Жақын жерде тұтқын жапондардың лагері бар, біз соны күзетеміз деп жүр.

Тамағымыз жақсы. Венгриядағыдан тәуір.

Балалар сені жиі естеріне алады. Протопопов бұрынғысындай. Әлдеқандай болып жүр.

Комсоргтің міндетін әзірше мен атқарып жүрмін.

Тезірек кел, әйтпесе менің мұндай жұмыстарға қабілетім жоқ. Егер қиын болмаса, мамама телефон соғып, амандығымды айтарсың (Телефон К 2-44-23). Мені уайымдамасын. Өзім де хат жазармын.

Бізде кино жиі болмайды, болатындары да ескі. «Үш танкышы», «Антоша Рыбкин», «Үлкен вальс» және «Леди Гамильтон», «Аупартком хатшысы!».

Сенің денсаулығың қалай? Аяғың тәуір болды ма?

Мен сенімен хоштаса да алмадым: сенің қызуың көтеріліп, ешкімді танымай, сандырақтап жаттың.

Маған хат жаз. Адрес сыртында, бұрынғы емес. Тезірек жазылып кел!

Сәлеммен, Витя Петров»

Хаттың төменгі жағында қысқа жазу бар екен: «Ауырма! Жата берме! Күтіп жүрміз! Н-ның қайда жүргенін білгім кеп, іздестіріп көріп ем – ештеңе шықпады. Әлі де іздестіремін. Қайғырма! Құшақтаймын!

Сенің Максим Буньковың.

Ол палатаға аяздан беті қызарып, гимнастеркасымен, етігімен кірді. Қолында қабат-қабат көрпеге ораған бір нәрсесі бар – тірі, шашы қара, көзі бадырайған, өзі дем алып жатыр.

– Міне, – деді ол, – біз келдік... Сен қалайсың? Күттің бе?

Вера Михайловна екеуміздің айналамызда ештеңе түсінбеген күйі бәйек болып жүр:

– Мұның қалай, Наташенька? Қалай? Порт-Артурда бірге жаттық қой! Бірге босандық... Ал мен ештеңе білгенім жоқ... Атын кім қойдың?

– Атын? Әлі ат қойғаным жоқ, Верочка. Қалай деп атайтынымызды ақылдасамыз. Егер бұл ұмытып қалмаса... Мүмкін, Надюша дерміз!

– Надя, Надежда – жақсы ат! Ой, қандай жақсы болды, Наташенька! – деді Вера Михайловна.

– Сен неге жазбадың? Неге? Мен саған жаздым ғой, – деп күңкілдедім осының өңім екенін, не түсім екенін ұға алмай отырған мен.

– Ашуланба, – деді Наташа. – Мен жай... Жәй, өзім көп нәрсені ойладым...