Fariza Ongarsynova. Otkendi kaitalau

1940 ЖЫЛ

Бұл Москваның тыныш көшесіндегі үй болатын. Киров қақпасының жанында тып-тыныш жердегі у-шуы мол үй еді. Білмеймін, бұл жұрт айтқандай, баяғыда, революцияға дейін, Москваның шай сататын бір байының үйі болғаны рас шығар мүмкін. Ол жағы бізді мазаламайтын. Біз басқаны білетінбіз: бұл үй төрт жылдан бері москвалық балалар мен қыздардың қол жетпес арманы болатын. Қол жетпес дейтінім, ондай үй Москвада, тіпті бүкіл елде жоқ. Және оның ішіне кіру қиынның қиыны.

Ал біз кірдік. Біз мұнда өз үйімізге келгендей келетінбіз. Көкірегімізді мақтаныш сезімі билеп, бізден бақытты жан жоқтай сезінетін едік.

– Бала, әй, бала! Тоқта!

Мен кідірдім. Коридорда бойы менен аласалау, мойнында пионер галстугы жоқ бір қыз жүгіріп келеді. Мен таңданып тұрдым: «Галстугы неге жоқ?» Пионер үйіне бәрі галстукпен келетін, әрине, ересек балалар мен үлкендерді есептемегенде.

– Кешегі «Пионеркада» басылған мынау сенің өлеңің бе?

– Иә, несі бар?

Шынында да, несі бар? Кеше «Пионеркада» өлеңім шыққаны рас. Алдыңғы жұмада да өлеңім басылған. Өткен жылы да. Оның арғы жылы да. Мен үш жылдан бері басылып жүрмін. Әйтпесе, жас тілші боламын ба?

– Жоқ, маған айтқан. Жақсы өлең. Тек сен ашуланба! – Меніңше, бір жеріндегі ұйқас нашар екен: «Көсемді» – «сондағы». Мен бірден байқадым да, айтайын дегенім еді.

Бәрі осылай басталды. Мүмкін, одан кейінірек, ол екеуміз пионерлер үйінен кездейсоқ бірге шыққанда басталды ма екен. Ол менің қайда тұратынымды сұрады, мен осы жерде тұратынымды жасырып, алыста тұрамын деп өтірік айттым. Біз бір сағаттан артық Москваны кезіп жүре бердік. Оның үйіне қарай келеміз. Содан соң оған алтыншы класта емес, сегізінші класта оқимын деп тағы өтірікті соқтым. Нешедесің деп сұрамағаны жақсы болды. Мен оған он үштемін деп бәрібір айтпаған болар едім. Жазға дейін ғана он үштемін ғой. Жазда он төртке толамын. Қалай болғанда да, жасымның кішілігі мені құртып тұр. Мектепте ештеңе емес, бірақ пионерлер үйінде де кішкентайлар, орташа және ересек жастағылар деп іріктеліп үш үйірмеден тұратын әдеби студияда да маған ең кішкентайлар үйірмесіне қатысудың сәті түскені ғой!

Мұның бәрі көктемде болған еді. Ол болса он алтыға толды. Ал күзде он жетіге шығады. Өзі тоғызыншыда оқитын. Мүмкін, маған ұнап қалғаны сондықтан болар.

Пионерлер үйінде мектепке қарағанда қызығырақ. Мен мектепте тәуір оқимын. Мысалы, осы жылы, алгебраны есептемегенде, екі тоқсанда да орташа деген баға болған жоқ. Бірақ мектептің аты – мектеп. Мен алтыншы класымды пионерлер үйіндегі жетінші бөлмеге ауыстыра салар едім.

Нағыз достар сонда. Ылғи барғың келеді де тұрады. Бізде бір кездерде Крупская мен Чкалов, содан соң папаниншылар мен Маршак, Чуковский, генерал Карбышев, авиоконструктор Микулин, Гайдар, Кассиль және Михалков болған. Ал біздің жетекшілеріміз Рувим Исаевич, Вера Ивановна және Вера Васильевнаны қарапайым мұғалімдермен салыстыруға бола ма?

Біраздан бері мені пионерлер үйі ерекше тартатын болды. Біздің әдеби үйірме өтетін жетінші бөлме ғана емес. Мен үйірме сабағы басталудан бір сағат бұрын келемін. Және жұрттың ең соңынан кетемін: кенет оны көріп қалармын? Тіпті, сабақ болмайтын күндері де келіп кетемін: мүмкін ол осында болар?

Ол изостудияға қатысады. Біздің сабақтарымыз бір күндері өтпейтін.

– Саған не болған өзі? Үйге қайтпаймыз ба? – дейді кейбір жолдастарым. Жолдастарым деймін-ау. Әдеби студиядағы – Сема, Леня, Коля, Юра және өзім іштей ғашық болып жүретін Лида.

– Түн болса ұйықтамайтының не? – деді мамам. – Дөңбекшіп шықтың ғой.

– Қане мойында, ғашық болып қалғансың ғой? – деп әзілдейді әкем.

– Жоқ, – деймін мен. – Немене, бәрің бірдей тергеп...

Өзімді өзім де танымай жүрмін. Ата-анама қатты сөз айтып, жолдастарыма сыр шашпайтын болып кеттім. Ал онымен сөйлескенде, өз-өзімнен қоқиланып, лепіріп кететінім сонша, ол бірде таңданып қалды!

– Саған не болған? Бұлай сөйлемеші, өтінемін. Маған ұнамайды.

– Сен бір түрлі бей-жай отыратын болыпсың ғой, бір нәрсеңді жоғалтып алған жоқсың ба? – деді сабақ үстінде Вера Ивановна.

– Жоқ, жоқ, ештеңе де...

Шын айтам, ештеңе жоғалтқаным жоқ, қайта таптым. Онымды ешкімге айта алмаймын.

– Сен бүгін де жаңа сабақты оқымай отырғаның не? – деп Вера Ивановна қынжылып қалды.

Бұрын мен үйірмедегілердің ең белсендісі болсам керек шамасы. Ал қазір бұрын жазғандарымды да жазбай жүрмін. Хасан көліндегі ұрыстар мен Испаниядағы оқиғалар жайлы да үндемеймін. Шпиондардың тірлігі мен шекарашылардың ерлік істері жайлы да жазбаймын. Бұрын мені Абиссиния көп қызықтырғанмен, енді ондағы соғыс туралы да үндемейтін болдым. Жануарлар мен табиғат жайы да былай қалды. Жазу түгілі үйде тірі құрбақа, үш кесіртке, кірпілер мен тышқандар бар екенін біреуге айтуға ұялатын болдым. Москва туралы, капитал елдеріндегі балаларының ауыр тұрмысы туралы да жазбаймын.

Бұлардың бәрі түк болмай қалды. Мен оқи-оқи жаттап алған «Жабайы ит Динго немесе алғашқы махаббат туралы повесті» көпшігімнің астына сақтайтын болдым.

Мен тек сол жайлы жазамын. Бұл нағыз махаббат туралы нағыз ересек өлеңдер! Пионерлер үйіндегі үйірмеде мен ол өлеңдерімді қалай оқимын!

Ал, ол тәттіні жақсы көретін. Мектептегі ертеңгілік тамақты ішуге беретін ақшаны жинап-жинап, конфет сатып алатынмын. Және біздің үйде болып көрмеген қымбат конфеттер. Әдемі қағаздарға оралған. Маросейка мен Армян бұрышындағы кондитер фабрикасынан.

Өзім конфет дегенді көргім келмейді. Ол күндері тіпті жек көріп кеттім.

Мен оны көрер-көрмесімді ешқашан білген емеспін. Конфеттер қалтамда жүріп кисельге айналып, езіліп қалатын. Содан соң, оны көре қалған күннің өзінде, жұрттың көзінше бере салмайсың ғой. Бұл да бір қиын-дық еді.

Мен оны аңдып, конфетті беретін сәтті күтемін. Содан соң...

– Мә, мынау саған, – деп сыбыр етемін де, конфеттерімді ұсынамын және сол бойда, сорыма қарай ылғи менің таныстарымның бірі келе қалады.

– Ой, мұның не! Үлкен рақмет! – дейді ол, содан соң: – Қыздар, алыңдар! Конфет жеңдер! – дейді.

Балалар сыпайылық сақтап сытылып кетеді де, қыздар жағы бас тарта қоймайды.

Өзіме де, сыпсың етіп келіп қалатын басқа қыздарға да ызам келеді. Конфетке бола емес, әрине, ол үшін кешкен барлық азаптарым қинайды.

Кенеттен – «о, қандай бақыт!» – Бір реті келгені.

Қызыл Армия күні болатын. Біз пионерлер үйіндегі салтанатты кештен шықтық. Метроның жанына келгенде ол:

– Бір минут күте тұр. Мен өзіме де, саған да балмұздақ сатып алайын, жарай ма? – деді.

– Жоқ, мен өзім алам! – Қуанғаннан айқайлап жібере жаздадым. Ол есін жиғанша, мен балмұздақты қолына ұстатып үлгердім.

– Өзің ше?

– Менің жегім келмейді, – дей салдым. Шынында ақшам жетпей қалып еді.

Сол күннен бастап мен конфет сатып алуды қойдым. Тек балмұздақ қана аламын, онда да екеуміз бірге келе жатсақ қана.

Мен соншалық бақытты едім! Мектепте де бұрынғыдай қарным шұрқырап жүрмеймін. Балмұздақ – конфет емес, мектептің буфетінен бір нәрсе жеуге де ақшам жететін болды.

Кировская. Киров көшесі. Бұрынғы Мясницкая көшесі. Баяғыда солай атаған. Мәселе көшенің қалай аталуында емес, оның тамашалығында.

– Есіңде ме, осы жерден челюскиншілер өтті ғой?

– Есімде. Чкалов, Байдуков, Беляковтар да жүрді ғой. Есіңде ме?

– Әрине.

– Содан соң. Громов.

– Сен папаниншіларді ұмыттың ғой.

– Ұмытқаным жоқ. Ал Кировты ше? Кировты осы көшемен алып жүргені есіңде жоқ па?

– Онда мен болғаным жоқ, – деп мойындады Наташа. Үндемей қалды да, содан соң:

– Мен осы жерден ылғи хат жіберемін, почтамптан. Бұл жерден тез баратын көрінеді...

– Ал мен болғам, – дедім мен.

– Қайда?

– Кировты осы жерден алып өткенде

– А-а.

Екеуміз Киров көшесіне шықтық.

– Сен армандай аласың ба?

Ол бұл сұрақты керемет бір байсалдылықпен қойғаны сонша, мен сасып қалдым.

– Сен ше?

– Бұл адалдық емес, – деп күлді ол. – Мен бірінші сұрадым ғой.

Жаңа ғана ол менен әжептәуір үлкен адамдай болып тұр еді, енді құрдасымдай көрініп кетті. Соны сезіп қорқып қалдым.

– Білмеймін...

– Не туралы армандайсың? Бұрын, осы кезде, мысалы, тап қазір нені армандап тұрсың?

Қалай деп жауап берем? Арман – үлкен адамдардың ісі емес секілді. Ал ол үлкен. Және оның жанында мен де үлкен болуым керек. Неге сұрайды? Мүмкін, сынағысы келіп тұрған шығар? Бала санайды ғой! Ал мен шынында да армандаймын...

Үндемедім.

– Иә? – деп шыдамсызданды.

– Не туралы? Испанияда соғыс болып жатқанда, мен сонда болғым келді, – деп мойындадым. – Немесе фин соғысына...

– Тағы да?

– Солтүстік полюсте болғым келді. Челюскиншілермен бірге. Немесе жай шекара заставасында. Жалпы ертерек туған жақсы еді. Бәрі бізсіз істеліп жатыр.

Мен шынында да не айтарымды білмедім. Баяғыда, бұдан жиырма жыл бұрын өткен азамат соғысына қатысуды армандау ақымақтық қой. Немесе одан да бұрын болған революцияға қатыссам деу. Мұндай нәрселер қайталанбайды ғой. Әрине, армандадым. Тезірек өсуді. Бір кездері шофер болуды, кейін жазушы болуды және міндетті түрде Лермонтов, Шевченко немесе Жаров секілді атақты болуды. Ұшқыш болуды, папанинші, шекарашы... Мұның бәрін оған қалай айтасың?

Ол үндемеді. Мен қысылып тұрдым. Қателесіп кеттім бе екен? Мойындағым келмеді ғой... Баламын! Тіпті, баламын ғой!

– Ал мен басқаша, – деді Наташа. – Басқаша армандаймын. Мысалы, үйге келемін, төсекке жатамын, көзімді жұмамын – құс сияқты бір жақтарға ұшып бара жатқандаймын. Айналамның бәрі әдемі: орман да, қала да, ауыл да және Москва... Қазіргі сияқты емес, сұлулығы да басқаша. Адамдар да әдемі киінген, бәрі күлімдейді. Әдемі үйлер көп. Кең, биік. Мен соларға бара жатамын. Бала кездегі секілді. Әлде бұл балалықты қимайтындығымнан ба екен? Балалық өтті ғой. Өзімді айтамын...

Осы сәтте ол тағы да маған өте ақылды, өте ересек, тіпті, алыс көрініп кетті. Мен секілді емес, басқаша.

Киров қақпаларының жанынан қар басқан Таза тоғандар бульварына бұрылдық.

Таза тоғандар! Мен мұндағы әр соқпақты, әр бұтаны, орындықты, тіпті, газет көрмесіне дейін білемін. Осы жерде өстім, осы жерден халық ағарту комиссариатынан жазылған Крупскаяның хатымен пионерлер үйіне келдім, онда Наташаны таптым.

Таза тоғандар көшесі балалардың шуылы, шана мен шаңғының суылынан басы айналып тұрғандай. Бүгінгі демалыс күні бар бала осында жиналғандай. Бірақ мен аузын ашқан кішкентайларға да, не ересек балалар мен толып жүрген өзімнің құрдастарымның ешқайсысына қызықканым жоқ. Мұның бәрінен де, Наташа тәрізді, бұдан екі-үш жас үлкенірек болғанға не жетсін. Мүмкін мен оның жанында ақымақ шығармын? Бірақ Наташа... Тамаша қыз! Менің ойымдағыны біле қояды. Тіпті, мені қостауға тырысады.

– Ал сен сияқты армандайтыным да бар, – деді Наташа. – Үлкен болғым келеді, мектепті тезірек бітіруім өз алдына, бақытты өмір сүргім келеді. Және бар адам бақытты болса деймін. Содан соң суретті жақсы салғым келеді. Бірақ ештеңе шығара алмаймын. Егер суретші болсаң, дүние жүзі саған қуанатындай, шын талант болуың керек. Ал жәй, орташа суретші болғаннан гөрі, болмағанның өзі жақсы...

Мен оны өршелендіре түсейін дедім де, ұялдым.

– Ал сен қалай ойлайсың? – деді ол. – Рас қой?

– Айтып тұрғаның жалпы дұрыс, – дедім өзімді барынша салмақтырақ ұстап. – Тек суретшілер ме, музыканттар ма, жазушылар ма – олар данышпан және жәй талантты болып бөлінеді. Бәрі де атақты.

– Сонда да данышпан, шын суретші болғым келеді, – деп мойындады Наташа. Кенет ол: – Мүмкін, бұл күлкілі шығар, – папам тезірек келсе деймін! Мен оны сондай сағынып кеттім, – деді.

– Ол командировкада ма? – дедім мен.

– Жоқ, ол анда, Карель мойнағында, – деді Наташа. – Кеше хат келді. Енді жақын қалды дейді.

Мен Наташаның әкесі соғыста екенін білгенім жоқ еді.

Иә, ол конфет, балмұздақ сияқты тәттіні жақсы көреді. Мендей емес, оның қиял-арманы да әдемі. Мұны мен білетінмін. Маған бір де бірін көрсетпесе де, оның сурет салуды жақсы көретінін де білемін. «Кейін көрерсің, кейін! Шын айтам, жәй шатпақ. Қызығатын ештеңе жоқ», – дейтін.

Мүмкін ол басқа нәрсені – архитектураны жақсы көрген шығар, өйткені Москвадағы ескі үйлердің, шіркеулердің қайсысын кім салғанын жаңылмай айтып беретін.

Мен оның білгенінің мысқалдайын да білмейтінмін. Тіпті, мен бұлардан гөрі маңыздырақ бір нәрсені – оның маған қалай қарайтынын да білмеуші ем. Мен бұл туралы оның өзін көргенде де, көрмей жүргенде де ойлайтынмын. Мен бұл туралы ертемен, кешке, күндіз, түнде – ылғи ойлайтынмын. Түнде ойлағанда бәрі жеңіл, бәрі оңай тәрізді. Ертең одан сұрайтын, өзім де айтатын болып жатам.

Таң атқасын түк те айта алмаймын.

Түндегі ойларымның сазайын да тартатынмын. Әкемнің қолы тие бермейді, көп болса әзілдейді. Ал анам...

– Түнде тағы ұйықтамадың ба? Бірдеңе жаздың ба? Мені көрмеді деймісің? Шам жақтың ғой?

Мен түнде атып тұрып, үйге берілген тапсырманы орындағанымды айта алмаймын. Содан соң Наташаға арнап өлең жазғанымды да айтпаймын. Оның есесіне, пионерлер үйінде Вера Ивановна мені түсінген сияқты.

– Ештеңе етпейді, балалар, ол келесіде оқиды, – дейді Вера Ивановна. – Ал әзірше оған біздің журналдың келесі санын дайындауды тапсырайық.

Содан соң мен бас-аяғы екі дана болып шығатын «Жасыл тоғай» деп аталатын біздің журналдың келесі санын әзірлейтінмін...

Біздің аулада менің жолдасым бар. Әрі жолдас, әрі құрдас – Боря Скворцов. Оған қыз біткеннің бәрі көз салатын. Өзі мен сияқты емес, сұлу жігіт, әрі қыздар мәселесіне келгенде маман болып есептелетін.

Мен өзімнің бір досымның атынан Борямен ақылдасуды жөн көрдім.

– Иә, немене? – деді менің әңгімемді тыңдаған маман.

– Немене деген не? Қыз онымен сөйлеседі, бірге қыдырады. Ол шығарып салады... Екеуі музейге барды.

– Оның бәрі түк емес! – деді Боря. – Барлық қыздар ықылас-ілтипат көрсеткенді ұнатады.

– Бұл жерде екі себеп болуы мүмкін. Біріншіден, қызға ол ұнап жүруі мүмкін, мысалы, бала ақылды, ал қыз онша емес. Немесе... Бойлары қалай?

– Бойлары деген не?

Бой туралы ойланып көрген емеспін. Ал, өз бойымнан мектепте қорлық көріп жүрмін. Екінші жылға қалған балаға, тіпті, ұқсағым келмейді.

– Қайсысы ұзын, қайсысы қысқа? – деп түсіндірді Боря. – Қыздар бойы аласаларды ұнатпайды.

– Ол биік, – деп батыл айттым. Басқа, басқа, ал бой жағына келгенде басыммен жауап берем.

– Түсінікті! Онда бәрі де түсінікті. Яғни ол қызға ұнайтын болып шықты.

Қуанып кеттім де, қорқа бастадым: кенет Боря сезіп қалса ше?

– Мен де солай ойлаймын, – деп нанымсыздау болса да жайбарақат күйде сөйлеген болдым. – Ал, ол қызға жақсы көретінін айтуы керек пе?

Маман тағы да ойланып, маңдайын қасыды.

– Өзі қалай? – деп сұрады Боря содан соң. – Былай батыл жігіт пе, жоқ қорқақ қоянға ұқсаған орташа біреу ме?

Мен өзімнің жасқаншақтығымды мойындағым келмеді, бірақ:

– Жоқ, онша батыл емес... – дедім батылданып.

– Онда хат жазып бергені жөн, – деп ақыл берді Боря. – Осылай да осылай, сені сүйемін, сенсіз өмір сүре алмаймын! Қағазды тікелей қыздың өз қолына беру керек. Әйтпесе неше түрлі жайлар болады. Біреудің қолына түседі. Біреулер күлкі етеді дегендей...

Байқауымша, Боря өз тәжірибесінен айтып отыр.

Мен солай істедім. Жаздым. Бірақ бір сағаттан кейін жыртып тастадым да, қайта жаздым. Содан соң тағы. Бәрі де онша келіспей тұрған секілді.

Бәрінен бұрын анамнан қорықтым, бірақ бұл жолы әкем көріп қойды.

– Немене, тағы да өлең бе? Не туралы?

Әкем өзі бір кезде өлең жазыпты (жақсы жазатын дейді анам; шамасы, өзіне арналған болса керек), менің өлең жазып, өзінің дәстүрін жалғастыратыныма қуанатын.

Хатты өлең жазатын дәптерімнің бетіне жазғаным жақсы болды.

– Міне, – деп тез аудара қойған дәптердің бетін көрсеттім.

Әкем дәптерді алып (құдайға шүкір, хат қолымда қалды), дауыстап оқи бастады:

Қарағайдың мұңды үнінен,

Тылсымынан жаңбырдың

Жолыққандай күз күнімен,

Жүрегімде қалды мұң.

Ұмыт болған бір-ақ арман

Кете барған бұрылмай.

Сағыныш пен мұң оранған

Пушкиннің жырындай.

Күндер, айлар келер бөтен,

Өтер бәрі жалғасып,

Ал Есенин неге өлді екен

өзін-өзі дарға асып?

Россия – кішірмейтін

анамыз ғой – мұңды ана.

Кейбіреулер түсінбейтін

рахат бар мұңда да!

– Міне, қандай дүние! Меніңше, мұңдылау ма, қалай, – деп қойды әкем. – Немене, көңіл-күйің осылай ма?

– Бұл өлең ғой, папа!

– Ал, олай болса, әрине, – деп әкем түсінгендей болды. Мен расында да өлең деген – өлең, оны өзің қалай ойлайтыныңдай жазуға болмайды деп түсінетінмін.

– Николай Степановичке көрсеттің бе? – деп сұрады әкем.

– Көрсеттім.

Николай Степанович – біздің көршіміз, әкем оны өте жақсы көретін.

– Ал, пионерлер үйінде ше? Мен үндемедім.

– Жақсы істегенсің, – деді әкем.

Келесі күні хатты тағы көшірдім. Енді бұрынғыдан қарапайым болып шықты – үш қана сөз және есімімнің орнына атым мен фамилиямның басқы әріптерін салдым.

Сол кеште пионерлер үйіне барғаныммен, оны кездестірмедім. Үйге келіп, хатымды қайта оқыдым да, «өте» деген сөзді қостым. Тағы бір минут ойланып, өзінің сүйікті сөзін жазып қойдым: «Ашуланба!»

Екі күн өткенде хатымды оған әрең бердім. Меніңше, таңданып қалды. Хатқа емес, менің сол бойда зытып отырғаныма.

Бірақ маған енді бәрібір еді.

Бір бөлменің аты – бір бөлме, мен өзім есітуге тиіс емес сөздерді жиі естіп қалатынмын.

– Дегенмен мен одан сұраймын, – мамамның бір түні сыбырлаған үні. – Не болған өзіңе? Кеш болса жоғалып кетеді. Бір қызбен қыдырады. Мен өзім көрдім ғой. Мені қарсы деп ойлама, керісінше: бәрі дұрыс болса екен деймін. Үйге ертіп әкелсін, таныстырсын. Маған, саған. Мүмкін сен үйде болатын бір күнді айтармыз?

– Меніңше, осының бәрі түк емес, – дейді ұйқылы-ояу әкем. – Әкеледі, таныстырады, не болады? Саған жеңіл бола ма? Өзін де, қызын да ұялтып. Ал, бір қыздың бар екені рас. Меніңше, сен артығырақ айтасың. Жалпы, сен оны қорғаштай бересің. Басқа шаруаң жоқтай, ылғи соңынан жүгіру меніңше ұят. Содан соң адамға сену керек. Ол сенің ұлың ғана емес, оған қоса адам ғой. Міне, осындай шаруа!

– Бірақ мен Вера Ивановнамен сөйлестім, ол да қостады. Рас, қыздар, балалар – бәрі ылғи достасып жүреді деді.

– Мейлі, достассын. Оның жасында өзің де сондай болмадың ба?

– Мен бірақ....

– Білем, білем! Екеуміздің қалай танысқанымызды сен ұмытып қалғансың ғой, тегі! – Әкем күлді. – Сен сонда нешеде едің? Он төртте ғой? Ол да он төртте деуге болады. Ал мен алғаш он жасымда ғашық болғанмын. Он! Кәдімгідей және үп-үлкен әйелге ғашық болғам. Міне, қандай шаруа!

– Жай, жай сөйлесеңші! – Мамам жалына сөйледі. – Ол естіп қояр.

Ертесіне анам айтты:

– Сен осы пионерлер үйіндегі достарыңды үйге неге шақырмайсың? Мысалы, өзің дос болып жүрген қыздарыңды.

– Неменеге?

– Неменеге? Жай. Үйіңді көрсін...

– Жарайды, мама, тағы бірде шақырармын, – деп әдепті ғана уәде бердім.

Ол мені дос қызына сүйрегендей болып ертіп апарды. Мен бас тартып ем (ол менің хатыма жауап та берген жоқ қой), бірақ Наташа қоймады:

– Тек кіріп шығамыз. Мен оны құттықтаймын. Туған күні еді.

Менің ақшам жоқ еді. Біраң кітабым бар-ды: Георгий Шенгели, «Өлең жазудың заңдары».

– Онда, мүмкін, мынаны сыйлармыз? – деп ұсыныс білдірдім біраз ойлағаннан кейін. Біраз еңбектеніп тапқан кітабымды қимай да тұрмын.

– Сыйлайық! – деді ол бірден келісіп. – Көңілдірек болады. Леночка жасырып өлең жазады ғой. Сен қимай тұрған жоқсың ба?

– О не дегенің!

Ол үшін ештеңені де аямас едім. Леночка үшін емес, әрине. Біз Кремльдің алдындағы София жағалауы көшесіндегі, ескі бір қабатты үйден, бір-ақ шықтық. Шағын бөлмеде он шақты бала – ылғи он бес-он алтыдағы қыздар мен балалар – шуылдасып жатыр екен. Олардың арасында өзімді бөтен сезінгенім жоқ, тіпті, атымды да сұрамады. Біз бұзылған телефон ойынын ойнадық, содан соң «почта» ойынын.

Бәрі жақсы өтіп жатыр еді...

– Ал, енді билейміз! Билейміз! – деп айқайлады қызарып кеткен үй иесі қыз.

Бір минуттан кейін патефон сарнап қоя берді:

Түнге шомып жер – ғалам,

Күн жасырды от нұрын.

Айттың сонда сен маған

Махаббаттың жоқтығын...

– Сен билейсің бе? – деді үй иесі қыз.

– Мен билемеймін, – дедім дауысым жарықшақтанып.

Бірақ бұл ештеңе емес еді. Менің сөзімді естімеген Наташа:

– Кеттік, – деді жүгіріп келіп. Сөйтетінін сезіп тұрғам.

Әбден масқара болды. Енді мен би үйренбегенім үшін өмірімдегі ең басты нәрсені жоғалтып алардай болып тұрмын. Бұрын қалай басыма кірмеген десеңші.

– Жоқ, – деп міңгірледім. – Билегім келмейді...

– Онда өлең оқы! – деді ол. – Леночка да тыңдасын. Ол да өлең жазады ғой. Леночка! Леночка! Тыңдашы! – деп өтінді. – Оның өлеңдері жақсы.

Менің сасып қалғаным сонша, өлең оқи бастадым:

Біз туғанбыз ақ қайың арасында,

аппақ сүтін емгенбіз аналардың.

Ұлы Отанның тауын да, даласын да

ақ сүт берген анамдай бағалармын.

Біздер өткен соқпақты жолдарды да,

даланы да тұратын сағым керіп,

Айдын, бұлақ, мүлгіген орманды да

Отан-ана атадық, қадірледік.

Орман кезіп кетуші ек жырақ мүлде,

ақ тымықта айдында қалықтадық.

Көлеңкеде жиылып,

ұзақ күнге

әңгімеден, кітаптан жалықпадық.

Әңгімеміз -

өртеніп кек селінен

Испания ұмтылған таңғы үмітке...

Ұлы Отаным, сенімен, тек сенімен

Бірге болғым келеді мәңгілікке!

Мені ешкім тыңдамады. Леночка да тыңдаған жоқ. Басқа балалар да өздерімен өздері. Тіпті, оның өзі де тыңдамады. Ол басқалармен билеп кетті. Ол билеген «басқалар» маған ең оңбаған адамдар болып көрінді. Шынында, барып тұрған оңбаған менің өзім едім. Мен сол сәтте өзімді әбден жек көріп кеттім.

Кештің бітуіне әрең шыдадым. Қайта, көп күттірмей аяқталғаны жақсы болды. Жарты сағаттан кейін бәрі үйді-үйіне тарады.

Мен Наташаны үнсіз шығарып салдым және қоштасарда одан көзімді тайдыра бердім. Менің хатым туралы ол ләм-мим демеді. Тіпті, түк болмағандай.

Москва көшелерінің бәрінде дерлік би мектептері туралы хабарландырулар тұратын. Бірақ маған онда жол жоқ. Би мектебі деген үлкендерге арналған ғой.

Сабақтан соң үйге жүгіріп келемін де ата-анам жұмыстан оралғанша, столды былай қойып, өзім биге дөңгеленемін:

Түнге шомып, жер – ғалам.

Күн жасырды от нұрын...

Осылай бірнеше күн өтті және өзімнен бірдеңе шығатын секілді.

Кенет маған бір ой сап ете түсті: ал егер ол мені мұз айдынына шақырып қалса? Егер мәдениет паркіндегі парашюттен секіретін мұнараға шақырса ғой. Ал, коньки дегенің...

Мен конькиді онша тебе алмайтынмын. Және конь-киім бұдан жүз жыл бұрынғы ескі бірдеңе.

Кешкісін ата-анама жабыстым:

– Маған коньки сатып алатын ақша керек. Жаңа коньки.

Апам маған таңдана қарады:

– Бірінші класта сатып алған конькиің әр жерде бір жатыр.

– Ол кішкентай болып қалды, – дедім. – Ал мен... Әкем ақша шығарды.

– Абонементке ақша қайда? – дедім мен. – Мәдениет паркінде коньки тебуді үйрететін мектеп бар. Жеті сом.

– Егер соншалық маңызды болса, – деп қойды әкем, – міне, ал.

– Еріккендік осының бәрі! Онсыз да ақша жоқ! – деп күңкілдеді анам.

Әкеме қарағанда анам есепқорлау. Дегенмен дұрыс та шығар. Біздің үйде ылғи ақша жетпейтінін жақсы білем.

Бірақ бұл еріккендік емес еді. Екі жұма бойы мәдениет паркіне барып жүрдім. Қар-қар болып, бет-аузым көгеріп, ісіп-кеуіп үйге келемін.

Ата-анам таңданысады.

– Спорт – пайдалы, – дейді әкем маған емес, шешеме қарап, – айналыссын, мейлі.

Енді ұсынысты өзім жасағым келді.

– Наташа, демалыс күні мұз айдынына барайық? Немесе ертең, а?

– Білесің бе, мен коньки тебе алмаймын, – деді Наташа. – Және қыс та аяқталып қалды. Ашуланба! Келесі жылы барайық. Ал мен суда әжептәуір жүземін. Жазда жүземіз, жарай ма? – деп қойды.

Мен мұны күткенім жоқ еді! Енді жүзу мектебіне жазылуым керек болғаны ма?

Күн тамаша еді. Қыс дейтін қыстың күні емес, наурыз айының шуағы мол күні. Москва көшелерінде қар жіпсіп еріп жатыр. Сыпырушылар тротуарларды тазалайды. Дәл бір мереке күндеріндегідей, радиодан көңілді марш үні шалқиды. Карель мойнағында соғыс аяқталды. Ол соғыс мені жанап өткенмен, басқалар үшін тегін өткен жоқ.

Біздің үлкен үйіміз шаттыққа толы. Үлкен дейтінім ол үйде бізден басқа қырық алты тұрғын болатын, яғни он сегіз семья. Олар, яғни біз бәріміз, бір кезде Абрикосовтардың кондитер фирмасы болған үйдің төртінші қабатында тұрамыз. Ол фирма қазір жоқ, ал біз, төртінші қабаттағылар, бір кезде фирманың үстіне салынған қосымша үйде екі ас бөлмесі мен жалғыз телефоны бар бір дәлізде тату семьядай тұрамыз. Бүгін солардың бәрі көршіміздің бірі Евгения Ивановнаны құттықтап жатыр, ал ол әрі күліп, әрі жылап бәрін құшақтайды, аузы тыным таппайды:

– Құдайым-ай, ол енді шынымен келе ме! Тірі келе ме?

Ал Боря Скворцов таңертеңнен есік алдында тұр, жұрттың бәріне әкесі «Ерлігі үшін» медалін алғанын айта береді.

– Ертең келеді, өздерің көресіңдер! – деп қояды біреу-міреу сенбей жүрер деген оймен.

Кешкісін пионерлер үйіне келсем, жұрттың бәрі «Кешкі Москваның» кезегінде тұр екен.

Мен де қуанып жүрмін, бірақ ойым басқада. Мүмкін, мен оған хатты бекер жазған шығармын? Оған дейін бәрі жақсы келе жатыр еді. Қазір... Би аз болғандай, жүзуді үйренуім керек!

Әрине бекер! Бәрін бастаған Боря. Ақыл айтып. Бүгін оған ренжудің реті жоқ. Боря бүгін бақытты. «Ерлігі үшін» медалі. Енді біздің үйде тағы бір нағыз батыр болатын болды! Біріншісі – үшінші подъездегі «РККА-ның XX жылдығы медалі» бар полковник. «Ерлігі үшін» медалі маңыздырақ-ау деймін! Наташаны үйірмеден кейін шешінетін жерде кездестірдім. Бұрынғыша:

– Қыдырамыз ба? – деп сұрадым.

– Тек ұзақ емес. Жарай ма?

Трамвай аялдамасына келгенде, ол өзі ұсыныс жасады:

– Қызыл алаңның үстімен тағы да жүре тұрсақ қайтеді?

– Жүрейік.

Қызыл алаңға дейін үндеген жоқпыз. Біреуіміз алғашқы болып тіл қатуымыз керек секілді. Мен не айтарымды білмедім.

– Сен маған көптен бері өлең оқымайтын болдың ғой, – деді ол ақыры. – Оқышы.

Не оқысам екен? Мен оған көп оқығам. Оқитынның бәрін бітірген сияқтымын. Тек өзі туралы жазғандарымды ғана оған оқығаным жоқ. Бірақ қазір? Жоқ! Хатымның өзі де жетеді.

– Не оқиын? – дедім мен сасып.

– Оқығың келгенін. – Ол мұны басқа нәрсе ойлап тұрғандай самарқау айтты.

Мен есіме түсірдім.

– Ең алғашқы жазғанымды оқиын ба? Бірақ күліп жүрме! Өзімнің де күлкім келеді қазір. Бұл – баяғыда, он жасымда жазғаным.

Ол басын изеді. Мен бастап кеттім:

Папам болған мейірімді,

Кеш келетін жұмыстан.

Түнде қағаз жазғанда,

Мамам оған ұрысқан.

Қағазға орап әкелген

Ойыншық па деп қалам.

Жұмысы екен істейтін

Қағазға орап қаттаған.

Папам үйге кештетіп

Тек қонуға соғады.

Жұмысы көп, ол содан

Ашулы боп барады,

Кейде титтей нәрсеге,

Тез ренжіп қалады.

Жұмыс істеп ол кейде

отырады түнімен.

Таң атқасын шай ішіп,

Жұмысына жүгірген.

– Күлкілі ғой, а? – дедім мен. Содан соң өзім күлдім. Бірақ... қарасам, ол жылап тұр...

– Ашуланба, – дейді маған өксіп тұрып,– менің папамды өлтірді. Выборгтың түбінде...

Бұл Финляндиямен соғыстың біткен күні еді. Қуаныш әкелген наурыз айының тамаша күні болатын. Музыка ойнап тұр. Қызыл алаңда ағылған адамдар. Үйлердің терезелерінен адамдардың көңілді күлкілері, ән естіледі.

Бірақ бұл шаттық барлық терезелерден естіліп жатпағанын мен қазір түсіндім. Наташаның терезесін де көргенім жоқ. Ол сияқты басқа терезелерді де көрмеппін. Ал ондай терезелер бар еді.

Выборг! Мен бұл қаланы елестетпек емеспін. Онда болып көрген жоқпын. «Выборг» деген сөзді радиодан еститінмін, «Пионер правдасынан» оқығам және одан бұрын бұл сөзді әкемнен естігем.

– Анау Выборг, – деген әкем, біз Фин шығанағында шомылып жүргенде.

Әкем екеуміз отыз алтыншы жылы бір жұма сол жерде болғанымыз бар. Жып-жылы, айнала шуылдаған қарағай, ине мен тікенек сеуіп тасталған құмды жаға. Кейде инелер табаныңа кіріп жүргізбейтін. Бірақ мен суға қарай жүгіріп кететінмін.

– Батылырақ, батылырақ! – деп әкем айқайлайтын. Ол маған жүзуді үйреткісі келді.

Сонда Выборг жақын жерде болатын.

Енді, міне, Выборг дегенді тағы естіп тұрмын. Онда әкесін өлтірген. Өлтірді. Мен көз алдыма елестеткім келсе де, ештеңе шықпайды. Қарағайлар, инелер, тастар, теңіз, кенет өлтіру...

Қазір оны жерлеп жатқан шығар. Нағыз батырша құрметтеп, оркестрмен, салютпен жерлеп жатыр. Ал Наташа оның қызы. Нағыз батырдың қызы.

Боря Скворцовқа рақат қой. Оның әкесі де батыр, «Ерлігі үшін» медалімен оралады. Үшінші подъездегі полковниктің де жағдайы жақсы.

Ал мен ше? Өзім де ешкім емеспін, әкем де қатардағы қызметкер ғана. Мотопомп деген бірдеңені айналдырады, торфты сусыздандырады және жұмыс киімдеріне наряд жазады...

Рас, әкем жазда комсоставтың жиындарына қатысты. Біз, апам екеуміз, демалыс күндері Покровск-Стрешневтағы оның лагеріне баратынбыз. Әкемнің әскери киіміне мақтанатынмын.

Түнде, түсімде, мен оның қолынан ұстап жүр екенмін. Мен өмірімде оның жып-жылы салалы саусақты кішкентай қолын мұнша ұзақ ұстаған емеспін. Қол алысып амандасу, қоштасқанда қол беру – секундтық сәттер ғой. Ал қазір босатпай тұрмын. Еңкейіп, ебедейсіздеу, маңдайынан сүйдім.

«Тағы да!» – деді ол.

Мен және сүйдім.

«Тағы да! Тағы да!..»

Мен осылай бола бергенін қалаймын.

Ол жылайды, мүмкін күліп тұрған шығар:

«Бұл адалдық емес! Адалдық емес! Әуелі мен сұрадым ғой!» – деп қайталайды.

Енді ол менің ернімнен сүйіп алды.

«Тағы да! Тағы да!» – деп өтіндім мен.

Кенет мен оның шын жылап тұрғанын сездім.

«Болмайды, Наташа! Болмайды!»

Бірақ ол жылап сөйледі.

«Адалдық емес! Ал мен соғыстың осылай аяқталатынын білгенім жоқ...»