ТОПОНИМДІК АНЫЗДАР

«БАБАЛАР СӨЗІ» СЕРИЯСЫНАН

ТОПОНИМДІК АҢЫЗДАР

1. АБЫРАЛЫ

Белдеуден ат кетпеген, аттан тоқым түспеген жаугершілік заманда елі мен жерін қаһарлы дұшпаннан қорғай білген Әлі деген қазақ батыры өмір сүріпті. Батырдың атағының халыққа тарағандығы сонша оның атын естігенде жаулары қылышын қынынан суыра алмай, безгек ұстаған адамдай қалт-құлт етеді екен.

Күндердің күнінде жоңғарлар қазақ еліне басып кіреді. Жау шапқанда батыр қалай жайланып жата алады, қол жинап Әлі атқа мінеді. Екі жақтың әскерлері бір биік таудың етегінде кезігеді. Үш күн, үш түнге созылған қырғын шайқас болады. Әбден қалжыраған жасақшылар төртінші күн дегенде жекпе-жек сайысқа кіріседі. Жоңғар әскерлерін бастап келген Әбір деген батырға Әлі қарсы шығады. Күн арқан бойы көтерілгенде басталған жекпе-жек, ұясына қонғанша созылады. Жекпе-жектің жалғасын ертеңге қалдырып, қостарына қайтып бара жатқан кезде қалмақтың батыры Әбір, Әліні сұр жебемен атып өлтіреді. Өзегін намыс өртеген батырдың қарындасы Гауһар ерттеулі тұрған атқа міне салып, қалмақ батырын соңынан қуып жетіп, басын қылышпен шауып түсірген. Басшылары қазақ тапқан екі жақтың әскерлері шайқасты кейінге қалдырып қайтады. Екі батырдың сүйегін биік таудың баурайына жерлейді. Сөйтіп, сол таудың аты қос батырдың атымен Әбірәлі, кейінірек «Абыралы» болып аталып кетеді.

2. АҒЫБАЙ КЕСКЕН ҚҰМБЕЛ

Кенесары, Наурызбай, қолбасшы Ағыбай батыр қырғыздармен болған соғыстың бір кезеңінде Алатаудан ағып Ыстықкөлге құятын Құмбел өзенінде кездесіпті. Өзеннің ағысының қаттылығы тастарды домалатып ағызады екен, ешқандай өткел бермепті. Сонда Ағыбай батыр: “Ой, арғындар! Сендер әуп десеңдер Алатауды да құлатасыңдар, аттарыңнан түсіп, қару-жарақтарыңды бір жерге үйіп, өзенді ағысынан тас тастап, бөгендер”, – депті. Содан бастап сол жер “Ағыбай кескен Құмбел” деп аталыпты.

3. «АДАМ ТАС» ТУРАЛЫ АҢЫЗ

Үлкен жаугершіліктің уағында елін жау шапқанда қырық шақты сарбаз көп жаумен соғысып, жаудың көптеген жауынгерлерін өлтіріп, соққыға жығады. Бейбіт ауылды шапқыншылықтардан аман алып қалу үшін түйеге жүктерін артып көшіріп, өздері жаудың алдын тосқауылдап, соғыс жүргізеді. Соғыста жаудың қолынан шығынға ұшырап, ақыры жаудың қысымына шыдай алмай қашады. Жау жер қайысқан қолмен қуып, бәрібір жететін болған соң, жаңағы қырық батыр Құдайдан былай деп тілек тілейді: «Е, Алла, бізді жау қолына түсіріп қорлағанша, денемізді тасқа айналдырып, өзімізге жәнаттан орын бер». Алла олардың тілегін беріп, денелерін тасқа айналдырып, қалың жаудың қорлығынан құтқарыпты. Міне, ел арасында осындай аңыз бар. Сол сияқты ел арасында кең тараған аңыздың бірі «Нұх пайғамбардың кемесі» туралы.

Нұх пайғамбардың кемесі Қазығұрттың басына тоқтағанын есіткен Қазығұрттан биік тұратын өзге таулар қызғаныштық жасап, жойып жіберу үшін жер бетіндегі су тартыла бастаған кезде ұрысқа шығады. Өзіне төніп келе жатқан Қазығұрт тауы өзінен төмен орналасқан Бағаналы тауына «Сен анау Ордабасы басшылық ететін ағайындарға хабар бер» деп бұйырған екен. «Мені құртып жіберу үшін келе жатқан жауға қол ұшын беріңдер» деген екен.

Қазығұрт тауы бұларды былай деп шақырған екен:

Ордабасы ұлыма айт,

Қызылсеңгір қызыма айт,

Әлімтау мен Қойлыққа айт,

Ешкі менен Зарлыққа айт,

Бағаналы, Маңсарға айт,

Қайтарыңда жандай досың

Қыңыраққа айт!

Сырдарияның ар жағындағы тауларды көмекке шақыру үшін айқай салып жұмсайды. Қара ниетпен келе жатқан таулар Қазығұрттың бұл шақыруын есітіп, Қазығұрт жалғыз емес екенін біліп, «егер бұл шақырған таулар мен төбелер көмекке келсе, бізді жеңіп кетуі мүмкін» деген екен. Сөйтіп, Қазығұртта Нұх пайғамбардың кемесі жайдан-жай емес екендігін, бұл Алланың әмірі екенін біліп: «Оныменен соғысып, береке таппассың. Алланың қаһарына ұшырап, атағымыз бен абыройымыздан айрылып қалармыз» деп жөніне кеткен екен.

4. АЙҒАЙЖАЛ

Ертеде Текес қырғыздары мен маңғолдар ортасында үнемі жер таласы шығып, қырғи-қабақ болып жүреді екен. Бір рет қырғыз батыры Өмір балбай деген адам қасына қырық жігіт ертіп барымтаға аттаныпты. Сарықобыға қонған түнінде батырдың аты жоғалыпты. Төңірекке іздеу салғанда бір жігіті Мойынтайдағы биік төбеден екі күн дегенде тауып алыпты. Байқаса батыр жолдастарын ертіп Қаратөбеге барып алған екен. Сонда жігіт төбе жалға шығып айғай салғанда оның дауысы елу шақырым шалғайда жатқан Қаратөбедегі жолдастарына естіліпті. Осыдан бұл жал төбе – «Айғайжал» атанып кетіпті делінеді.

5. АЙҒАЙҚҰМ

Қазіргі Айғайқұмның орнында сол кезде сортаң сулы көлшік бар екен. Бір күні Қарабайдың жер қайысқан жылқысын айдап келе жатқанда, шөлдеген көп жылқы шұрқырап кеп суға бас қояды. Бір демде сор су ішкен алдыңғы жылқылар қырылып, тау-төбе жемтік пайда болады. Мұны көріп Қарабайдың өзін жазғырып, қызын бермей кетуінен қорыққан Қодар ақыл таба алмай қол астындағы тоқсан серісіне жалынып жылайды. Осы кезде Қодарға өзінің киелі өнерін көрсетпек болған Қозы көрпеш қолындағы құрығымен көкті осқылайды. Шыр көбелек айналып, ақырып айғайлағанда алай-дүлей боран соғып, зілзала құм құйын тұрады да, әлгі қалың жылқының жемтігінің үстіне лезде заңғар құм төбе орнайды. Сөйтіп, Қарабай жылқының шығынға ұшырағанын сезбей қалады, алайда әлгі құмға жан баласы жуыса болды жылқылардың қым-қуыт шұрқыраған дауысы, Қозы Көрпештің құрығының көкті осқыларындағы гуілдеген үні және Қозының ақырып айғайлағаны сияқты хикметті бір тылсым әуен үзілмей қойыпты. Міне осылайша бұл құм «Айғайқұм» аталып кетіпті.

6. АЙҒЫРҰШҚАН

(І-нұсқа)

Қазақ халқы жаугершілік, қанды қырғын заманды басынан өткергені тарихтан белгілі. Қай жылдары екені белгісіз, әйтеуір қалмақтармен бір соғыста бір атақты батыр қолға түсіп, «жауға құл болып барғанша өз жерімде өлейін» деп, таудан астындағы айғырымен құлап өліпті дейді.

Енді бір аңызда сол өңірді атақты бір бай мекендепті, үйір-үйір жылқы, мыңдаған түйе, өріске симайтын қойы болыпты. Қазақ болғаннан кейін барымта-қарымтасыз болмайды ғой. Бір жылы Мойынты, Шу өңірін мекендеген бір байдың жігіттері жаңағы байдың бірнеше үйір жылқысын барымталап кетіпті. Байдың «малымның басы» деп жүрген кәрі күрең айғыры болса керек. Сол айғыр қашып кетіп, қуғыншыларға ұстатпай, таудан секіріп иесіне оралыпты дейді. Бай «малымның басы кетті, енді мал құтаймайтын болды» деп уайымдап, төсек тартып жатса керек, айғыры қайтып келгенде, қуанып «тәуба» деп, басқа малын іздемепті. Жоқ-жетімге Құдайы таратыпты.

7. АЙҒЫРҰШҚАН

(ІІ-нұсқа)

Ілгері заманда осы таудың етегін әрі бай, әрі би бір кісінің ауылы мекен етіпті. Сол байдың қасиетті бір айғыры болыпты. Айғыр ел шетіне жау, ұры-қары, ит-құс келгенін күні бұрын сезіп қояды екен.

Бірде әлгі айғыр етекте жайылып жүрген үйірін таудың басына қарай дүркіретіп қуып, жықпыл-жықпыл жартастың арасына бой тасалатады да, өзі кері шауып кеп, елге белгі береді. Арқырай кісінеп, үй-үйді айнала шапқан жануардың қылығын жаманат хабарға жорыған бай тез арада жігіттерін жинап, қимыл әрекетке әзір тұрады. Расында алыстан шаңғытып жаудың қолы көрінеді. Киелі Қылқұйрықтың дер кезінде тілсіз-ақ ұғындырған хабарына риза болған би айғырын мейірлене басынан сипап, үйіріне қайтарады да, өздері атойлап ұрысқа кіріседі.

Бейбіт жатқан елді қапада басып аламыз деген жау күтпеген қарсылыққа ұшырап, сол жолы ойсырай жеңіледі.

Тек бір өкініштісі жаудың қаскөйлігіне буырқанып, ашу-ызадан жанары тұманданған айғыр таудағы үйіріне қайтып бара жатып, қатты шапқан екпінін тоқтата алмай, биік құздан құлап өледі...

Сөйтсе, үйір қалған қойнаудың кірер жағы тегіс те, әрмен биіктеп барған сайын ұшар құзға айналады екен. Сондықтан да айғыр ұшқан жартас "Айғыр ұшқан" тауы атанып кетіпті.

8. АЙДАҺАРЛЫ - ҚҰДАЙБЕРЛІ

Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде...

Құдайберлі деген батыр өмір сүріпті. Оның батырлығы сондай, бір ұрғанда тасты үгітіп, тауды құлатады екен. Сол Құдайберлінің жан дегенде жалғыз жолдасы болыпты. Ол – Айдаһар екен. Сол Айдаһар Құдайберлінің жылқысын жаудан қорғаушы болса, сол үшін Құдайберлі Айдаһарға күніне бір жылқы беріп түрады екен. Екеуі тату-тәтті ғұмыр кешіпті. Күндердің бір күнінде Құдайберлінің жылқыға келген жалғыз баласын Айдаһар шыдай алмай жұтып қояды. Ашуға мінген Құдайберлі батыр келе сала Айдаһармен айқасқа түседі. Күші басым болып, Айдаһарды алып соғып, қылышын сермеп қалғанда, құйрығын шауып түсіріпті дейді. Жанын сауғалай қашқан Айдаһар:

– Әй, Құдайберлі, мен құйрығымды ұмытпаспын, сен жалғыз балаңды ұмытпассың, қош бол! – деп тауды жарып кіріп кетіпті.

Сонан халық Айдаһар кірген үңгірді «Айдаһарлы-Құдайберлі» деп атап кетіпті.

9. АЙКҮМІС

Айкүмісті бірі бай қызы, бірі кедей қызы деп айтады. Айкүміс атының бұлай аталуының өзіндік себептері бар.

Айкүміс дүниеге келер алдында мал бағып жүрген әкесі далада от жағып отырады. Сол кезде айдың сәулесімен бір нәрсе жарқ ете түседі. Бұны көрген малшы «алтын тапқан екенмін-ау», – деп қуанышқа бөленеді. Бірақ жаңағы нәрсе сол мезетте ғайып болады. Сонда малшы: «е, әйелім босанып, қыз бала тапқан екен», – деген шешімге келеді. «Ендеше, оның атын Айкүміс қоямын», – дейді. Ондағы ойы «қыз болса да, ел-жұртты таңқалдырған толған айдай сұлу, қараңғы түнде жол көрсеткен айдай жолбасшы, ақылды болсын және менің қызым күмістей сыңғырлаған күлкіден айрылмасын» дегені екен.

Бірақ жазмыш жолы қатал. Айкүміс сұлу әке-шешеден ерте айрылады. Жетім қызды бай тоқалдыққа алмақшы болады. Қыз болса: «Бұл қорлықтан тек қана анам құтқарады», – деп далада қалған анасының мәйітіне жол шегеді. Шаршап-шалдығып жеткенде жетім қыздың әл-дәрмені бір-екі ауыз сөз айтуға жетіпті. Сондағы айтқаны:

Алуан да-алуан жүйрік бар,

Тұлпардан туған шұбар бар.

Тыңдасаңыз айтайын

Бір-екі ауыз сөзім бар.

Шешекеме шығарған

Базардан алған жез оймақ

Шешекем еді гүлжайнақ (ақкөңіл).

Қасыңа келіп зарлаған

Өзіңнен туған Бозтайлақ.

Міне осыны ғана айтып, қыздың демі үзіліпті. Бұл жер сол қыздың айтпақ жұмбақ ойымен жұмбақ күйінде «Айкүміс» аталып қала беріпті.

10. АЙМЕКЕН ТУРАЛЫ АҢЫЗ

Ертеде бір байдың Айман деген жалғыз қызы болыпты. Ол асқан сұлулығымен, ақылдылығымен ел аузына ілініпті. Тең құрбылары оған:

Айманның арбалушы ед жүзін көрген,

Ай ма екен қараңғыда сәуле берген, –

деп өлең шығарыпты. Содан Айман қыз Аймекен аталыпты.

Қыз тағдырын ойыншық еткен бай-мырзалар сұлуға таласып бәсекеге түсіпті. Малқұмар әкесі қызын бір бекке көп малға сатады. Әкесінен де үлкен шалға барғысы келмеген қыз бір түнде жоқ болып шығады. Туысқандарының жер сабылтып іздемеген жері, бармаған елі қалмапты. Бірақ олар бір бәйтеректің бұтағына іліп кеткен қызыл шәлісінен басқа ештеңе таба алмапты. Осыған байланысты ел аузында мына бір өлең сақталыпты:

Аймекен аса ақылды қыздың аты,

Көркімен таңдандырған адамзатты.

Бай мен бек әжуа етпек болса-дағы,

Соңынан ергізбеген жаманатты.

Теңіне өзі сүйген қосылуды

Ешкімге сездірместен армандапты.

Қазақта ондай қыздар аз болған ба

Жоғары бағалаған махабатты.

Бір түнде ұшты-күйді ғайып болып,

Есітіп білгендерді таңырқатты.

Қаншама іздесе де таба алмапты.

Әке, аға жақын-жуық ат сабылтып,

Шәлісін бәйтерекке іліп кеткен

Сұлудың құмда сайрап ізі жатты.

«Аймекен», «Қызыл шәлі» жердің аты,

Осыдан аталған деп аңыз қапты.

11. АҚБАУЫР

Төрт таудың ортасында орналасқан бұл жерге кезінде Сырым батырдың ұрпақтары келіп қоныстанған екен дейді. Ал Қызылтау алқабын Қараменде би елі иелік етеді. Кейін олар ығысып Қазығұрт тауын мекендейді. Ел ағасы Қараменде ақсақал жаз айының бір жайдарлы күнінде өзінің жақын серіктерімен жер шолуға шығып, Қызылтаудың шығыс жақ алқабына биікте тұрып көз жүгіртеді. Алуан түрлі жұпар иісті шөбінің бәрінен бой асырып желкілдеп тұрған ақ селеуінің көрінісіне сүйсініп: «Пай-пай! Мына Қызылтаудың бауырына қараңдаршы! Сыртын май басқан кәдімгі Ақбауырға ұқсайды Ал маймен қысып жеген бауыр кімге де болмасын ұнайды ғой» деген екен. Содан бастап бұл жерді Ақбауыр атап кеткен.

12. АҚБЕТ ТАУ

Ертеде осы өлкеде Бүркітбайдың қызы Ақбет тұрыпты. Үй-іші жұтаң күй кешуі себепті әкесі қызын ұзатып, тұрмысын түзеп алмақ болыпты. Қызы болса кедей қойшы жігітті ұнатады екен. Ал әкесі мұны жақтырмайды. Әкесі көп ойланбай-ақ қалың малын төлеген қаусаған шалға қызын ұзатуға келіседі. Жас ғашықтар мұны біліп, қашуға уағдаласады. Алайда сырлары ашылып, жігіт өлтіріледі де, қыз үйге қамалады. Қыз көз жасын төгіп, қоштасуға сүйіктісінің зиратына баруға сұранады. Жеңгелері болса аяп, рұқсат етеді. Жігітінің басына келген қыз жүрегінің тек соған арналғанын айтып, басқа ешкімге жар болмауға ант етеді. Бұдан соң ғашығымен бірге таңды қарсы алатын шыңға шығып, төңірегіне соңғы рет көз салады да, құздан құлайды.

13. АҚБИКЕШ

Ерте заманда бір әмірші болған екен. Оның Ақбикеш деген қызы болыпты.

Жаугершілікте елдің ер-азаматтары жорыққа кеткенде, елге жау шауып, малдарын барымталап кетеді. Алып кеткен малды қайтарып алу үшін Ақбикеш қол бастап шығады. Екі жақтың болжаушы балгерлері бар екен. Ақбикеш қуып жете алмайтындығын білген соң, балгерден ақыл сұрайды. Сонда ол: «Сендер аттарыңды теріс ерттеп, жауға қарсы шабыңдар», – дейді. Сонда жаудың балгері: «Енді олар жете алмайтындығын біліп, кері кетті. Осы жерді паналап, дем алайық», – дейді. Аналар да келісе кетеді. Солай жатқанда Ақбикештер келіп қалады. Сөйтіп жылқыларын аман-есен алып қайтады. Бірақ сол жерде Ақбикеш ауыр жараланып, қазаға ұшырапты. Сол қыздың құрметіне сол жерді «Ақбикеш» деп атаған екен.

14. АҚБОТА-СӘҢКІБАЙ

(І-нұсқа)

Осы өңірді жайлап отырған ауылда байдың сұлу қызы Ақбота болған деседі. Оған жарлы, батыр жігіт Сәңкібай ғашық болған. Жайлаудағы елге Ақботаны айттырып қойған жігітіне беретін күннің белгіленгені жөнінде хабар тарайды. Сәңкібай атын дайындап, құса болған көңілін жұбатып бір тәуекелге бет бұрады. Ақботаның отауын торып, кездесудің сәтін қарастырады. Ақботаға жолығып сөз байласқан Сәңкібай егер аттастырған малды, күйлі тектен шыққан жігіттің келер күнінің жақындар сәтін күтеді. Егер іс шыныменен солай шешілетін болса, Сәңкібаймен келісілген байламға бекінеді. Жеңгелері арқылы Ақбота ағаларына, әкесіне айттырған жерге бармайтындығы жөнінде, сүйген жігіті барлығын айтып, қалың малды жігіт жағын тоқтатуды өтінеді. Мәпелеп өсірген жалғыз қызының тілегін Байдалы әке түсінгенмен, даланың ру-жекжаттық дәстүрдегі қатаң заңы мен қатыгез тәртібінен аттай алмайды. Шешім солай келісілген, қол алысқан құдаға екі айтып елге қара бет бола алмайтынын айтқан әкесі бетінен қайтпайды. Сонымен межелі күн де таянады. Құдалар ауылға келіп, қыз алудың жоралғысын жасап, сый-сыяпат басталады. Осы шақтың ойын-сауық араласқан тұсында Сәңкібай Ақботаны алып қашады. Қос атқа мінген екеу жусанды даланы бетке алып қараңғы түннің қойнына сіңеді. Ауылда осы сәтте абыр-сабыр басталады. Құдалар жағы: «Қалыңдығымызды тауып бермесеңдер адайлардың сүйегіне таңба боларлықтай іс істейміз», – деп шіренеді. «Қызы айтқанға көнбеген, бұл не деген бейбастақтық», – деп мұқатады.

Байдалы ағайын-туыстарын жинап: «Қызды тауып, Сәңкібайды алдыма алып келіңдер!» – деп ашуға басады. Қыздың содыр ағалары 20-30 жігітті жинап, іздеуге шығады. Ел төңірегіндегі жыра-жықпалдан ештеңе тастамай тінткілейді. Іздеушілерден бой тасалаған Ақбота мен Сәңкібай жасырына келіп, осы биіктің басына өрмелеп шығады. Екі-үш күн ас-сусыз қалжыраған екі жас биіктің ұшар басына шығып, туған жердің шетсіз-шексіз жазығына көз тастайды. Осы дала төсіндегі жүректердің бостандығына қалқан болған, қаймағы бұзылмай тұрған феодалдық құрылыстың заңына көздерінен жасы сорғалап тұрып лағнет айтады. Бұл кезде қуғыншылар да биікті жан-жағынан қаумалап жақындап қалса керек-ті. Құтқармасын білген қатыгездіктің қолына түсіп, азап көріп ажырасқаннан мәңгілік болғанды жөн көрген екі жас құшақтары жазылмаған күйде биіктен төмен құлдилаған екен. Етекте жансыз жатқан денелердің қасына келген қуғыншылар тірі еместігіне көздері жетеді.

Елдің шешімі бойынша екі жастың денесі осы биікке арулап қойылған екен деседі.

15. АҚБОТА-СӘҢКІБАЙ

(ІІ-нұсқа)

Сәңкібай – белгілі жылқылы бай. Ақбота оның XVIII ғасырда өмір сүрген әрі сұлу, әрі батыр қызы. Бұл жөнінде аңыз көп. Бірініші вариантына келетін болсақ, қалмақтар жаугершілігі кезінде Сәңкібай аулында ер адамдар болмай қалады. Елді жау шауып, малдарын барымталайды.

Ер адамдар жылдағы дәстүр бойынша Әбілхайыр ханға сәлемдесуге кеткен екен. Барымталанған малды, таланған мүлікті Ақбота қыз жаудың соңынан қуып барып қайтарады. Бірақ, шайқаста өзі ерлікпен қаза табады. Суық хабарды естіген Сәңкібай қатты қиналады. Елде жоқ құрмет көрсетемін деп Ақботаны биік ақ бор таудың төбесіне жерлейді. Сонда тау – Ақбота-Сәңкібай атанған.

Екінші нұсқасында: Ақбота Сәңкібайдың тоқалы болған деседі. Сәңкібай Ақботаны қайтыс болғанда сол тауға жерлеген соң, соған байланысты Ақбота-Сәңкібай атанған.

Үшінші нұсқасында: сол таудың басында жатқан бота сияқты мүсін бар. Ол мүсін сыртынан қарағанда “Ақ бота” секілді. Табиғаттың өзі салып берген жер жүзінде жоқ бейне тауға таңқалмайтын адам кемде-кем.

16. АҚМОЛА

(І-нұсқа)

Ерте заманда жазу-сызудың жетілмеген кезінде Арқа өңірінде бір молла адам дәріс жүргізуге келіпті. Ел оны ауылдан-ауылға алып кетіп, балаларын оқытқызыпты. Өзінің білгірлігімен, сауаттылығымен көпшілікке жаққан жаңағы молланы ел құрметтеп өз атымен атамай Ақмолла деп атап кетеді. Өзі де атына сай аққұба кісі болса керек. Күндердің бір күнінде жаңағы Ақмола балаларды ел аралап оқытқаннан гөрі, бір жерге жинап дәріс бергенді жөн көреді де мешіт салғызады. Сол мешіт орнаған мекенді халық «Ақмола мешіті», кейін «Ақмола» атап кетеді.

17. АҚМОЛА

(ІІ-нұсқа)

Баяғы заманда бір молла адам бала оқытумен Арқа өңіріндегі ел-жұртқа танылады. Оның моллалығы тек оқуға ғана байланысты емес, көріпкелділігіне де қатысты екен. Осындай қасиеті бар әулие адамды ел сыйлап, жоқ жоғалтса, басқа да жағдайлары болып қалса, сол кісіге барып жүгінеді екен. Бірде бір нашар адамдардың жылқысы жоғалып, оны жаңағы молланың айтуымен көрші ауылдың бай адамынан барып тауып алады. Бірақ өшіккен бай молланың соңына түседі. Жақсы адамдардың айтуымен елден қашып шыққан молла өзі сырқаттанып жүрген болса керек, жапан түзде қайтыс болады. Өлерінің алдында жанындағы серіктеріне: «Мені алысқа апарып әуре болмаңдар, осы маңға жерлеп, басыма бейіт соғарда саз балшықты ешкінің майы мен сүтіне араластырып жасаңдар», – деп өсиет қалдырады

Аманатты айтқанындай етіп орындаған халық мазарды тұрғызып болғаннан кейін назар аударып қараса, ақ түсті болып шығыпты. Сонан көпшілік осы өңірді «Ақмола» деп атап кетеді.

18. АҚСАРЫ

Ертеде Мығыш деген болыс болыпты. Бірде болыс аңға шығады. Бір таудың етегіне келгенде, ақсары деген аңды көреді екен. Сол аңды ұстамақшы болып, олай да қуып, былай да қуып, ақыры жете алмапты. Ыза болған болыс осы жердің атын «Ақсары болыс» болсын деген екен.

19. АҚСУ

Баяғыда бір батыр алыс жолдан үйіне келсе, әлдекімдер малын түп-тұяғымен шауып әкеткен екен дейді бұл аңыз. Батыр Балқаш жерінен осы жаққа, яғни Ақсуға дейін келіп, малын іздеп тауып, үйіне қайтып бара жатқан екен. Малын анық қай жерден тапқанын өзі де айта алмайды. Содан батыр Ақсудың тау етегіндегі ақ бұлаққа тоқтап, малы да, өзі де суға қанып, тынығады. Ақ бұлақтың жағасы да, суы да оған қатты ұнап, жайлап қоныс етуді ұйғарады. Бұл бұлақ оған құт болып дариды, қасиеттілігіне қызығып, бұлақты қастерлеп «Ақсу» деп ат қояды. Бұлақ болуы себепті жер «Ақсу» атанып кеткен.

20. АҚСУ-ЖАБАҒЫЛЫ ЖЕРІ

Баяғы өткен заманда Ақсу өзенінің жағасын үш басты айдаһар мекен етіпті. Ол маңайындағы ел-жұртқа тыныштық бермей талабы бойынша күніне үш қой, екі қыз, екі жігітті жеп отырыпты. Сол елде бір жалғызбасты кемпір жалғыз қызымен өмір сүріп жатқан екен.

Қыздардың бәрі таусылып, кезек жаңағы кемпірдің қызына келіпті. Жұрт жиналып үш қойды, қызды айдаһарға апара жатады. Енді бір жігітті қайдан табамыз деп келе жатқанда жабағыға мінген бір жас бозбала қарсы жолығады. Мән-жайды түсінген жаңағы жігіт қызға:

– Үш қойды сойып, сен айдаһарға бара бер, мен де көп ұзамай артыңнан жетермін, – дейді.

Айдаһар үш қойды жеп болып, енді қызды жұтуға оқтала бергенде жүгіре басып жеткен жігіт қолындағы қылышымен айдаһардың ішіне еніп кетеді. Сөйтіп, жүрегін жарып, айдаһарды да өлтіреді, өзі де өледі. Жиналған жұрт қараса жаңағы өлген жігіттің жабағысы өзеннің жиегінде жайылып жүр екен. Ерлік көрсеткен жігітті еске сақтау үшін, көпшілік сол жерді «Ақсу-Жабағылы» деп атаған екен.

21. АҚТАЙЛАҚ СОРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗ

Бейбіт тұрғындар қатарында бас қосқандарына біраз жыл болса да, балалары болмай жанарлары жасқа толып, Құдайдан бала тілеумен күндерін өткізген ерлі-байлылар болыпты. Екеуінің күнделікті тамағы киім-кешегін айыру үшін жолдасы ел қатарлы Шалқарға ау салып, балық аулайды екен. Баланың зары қинады ма, кім білген, ойға шомған жігіт көлдің терең жеріне қарай ұзап кеткенін де білмей қалады. Жападан жалғыз кеш арасында көлге шыққан жігітті тұңғиық тартып кетеді. Көмекке келер ешкім жоқ, қапыда қыршын жас қаза болады.

Күйеуінің қайтпас сапарға кеткенін білген үйдегі жұбайы тағдырына талақ айтып қара жамылып қалады. Құрсақ көтермей бір зарлы жұбайынан айырылып, екі зарлы болған байғұс елес қуып жынданудың аз-ақ алдында қалады. Тек бір күні сорлының зары сап тыйылады. Қайдан келгені белгісіз таң ата есік алдына шыққан әйел ботасын емізіп тұрған түйені көреді. Өз көзіне өзі сенбеген бейбақ інгеннің аппақ ботасын аймалап құшып жылай береді. Ботасын ерткен түйе сол күннен бастап қаралы үйде қалып қояды. Жесір әйел де Құдайдың сыйына шүкір айтып, күнін інгенді баптаумен, оның ботасымен ойнаумен өткізіп, қайғысын ұмыта бастапты. Көзі мөлдіреп әйелді көрсе, енесін көргендей тайраңдайтын ботаға келіншек Ақтайлақ деп ат қояды.

Ауылға балық аулауға келген еріккен бір сарттың құлағына жесір әйелдің үйіне түйе адасып келді деген әңгіме келіп тиеді. Қаңғып келген інгенді менікі деп дау айтпаққа бел буып, арам ойын жүзеге асыру үшін жесірдің үйіне барады.

«Сен менің малымды ұрладың. Сүті мен ботасын пайдаландың», – деп әйелге дүрсе қоя береді. «Малымды өзім аламын», – деп дуал ішіндегі інгенді тарта жөнеледі. Өмірінде көрмеген, ием деп танымаған бөтеннің бұл қылығына інген де, бота да қарсылық көрсетіп бағады. Әрі тартынады, бері тартынады, еріккен арам сарттан құтыла алмайды. Түйенің қарсылығын көріп қаралы әйел інгеннің шылбырына жабысады. Сарттың қулығын түсініп, әйел түйе мен ботаны алып қалудың амалын жасап бағады. Ойлаған ойы жүзеге аса қоймаған соң сарт әйелді соққыға жыға бастайды. Білегінің күші мол сойталдай сарттың тиген жұдырығы келіншекке ажал болып тиеді.

Қаншама уақыт бойы тайлағы мен өзіне қамқорлық көрсеткен әйелдің жансыз денесін көріп інген бойына қара күш енген кейіпке енеді. Аузынан жыны ағып, сартқа тап береді. Тісімен қыршып, алдыңғы аяғымен тарпып сартты құлатады да, өзі бар салмағымен оның үстіне құлап жаншыған екен. Сол жатқанынан түйе тұрмайды. Адамның опасыздығынан зар тұтып жатқан енесін көрген бота да інгенмен қатарласып жатып қалыпты.

Иесінің мәйітін келген адамдарға бермеген екен жануар. Өзі де, ботасы да оларға қарсылық көрсетіп, тірі жан жақындатпапты. Сол жатқаннан інген де, бота да аштықтан өліпті. Ол сор бүгін де Ақтайлақ деп аталады.

22. АҚШАТАУ

(І-нұсқа)

Күз мезгілі еді. Кернейден шыққан Есей батыр тобына ілесіп Жидебай да жол жүреді. Ұзақ жол жүріп, шаршаған топ бір жерге келіп ат басын шалдырады. «Ел арасында қандай жау бар дейсің?» деп, Есей мен Жидебай бастаған қырық жігіт қаннан-қаперсіз ұйқыға кіріседі. Ұйқылары қанған жігіттер ертесімен оянса, оздерінің жаяу қалғандарын бірақ біледі. Бұған намыстантан Есей батыр:

– Мынау бетке шіркеу, сүйеке таңба болды-ау, мен iз кесіп жауды қуамын, – дейді. Сонда жас Жидебай:

– Мен де сізбен бірге барамын, – деген екен Қарындары ашып, шөлдеген екеуі кешкі мезгілде төбешік үстінде тігулі тұрған ақша отауды қөрген. Отауға кірсе ешкім жоқ, дастархан жаюлы тұр екен. Екеуі сол жерде ауқаттанып, естерін жиып, жауды қуа кеткендерді күтеді. Ақша отаулы жерді «Ақшатау» деп атап кеткен.

23. АҚШАТАУ

(ІІ-нұсқа)

Қозыны жетімсініп, Баянды беруден бас тартқан Қарабай қаша жөнеледі. Қырық пары өліп, Аягөзге келгенде, Қарабай Баянды Қодарға бермекші болады. Әбден шарасы таусылған Баян Айбас деген жігітке қанатты қара биеден туған Бақа айғырды мінгізіп, Қозыға сәлемдеме деп, алтын сандыққа домбырасы мен моншағын, басындағы қарқарасын салып берген екен. Қарабайдың бар малын жалмаған ұзақ жол Айбас мінген Бақа айғырды да әбден титықтатса керек. Сол бір ұзақ та, қатерлі жолда келе жатып, Баянның сәлемдемеге берген ақ сандығын ат шалдырған жерінде ұмытып кетіпті. бұл өңірдің алуан кенге бай болуын қариялар осы сандықтың қалуынан дейді екен. Сол сандық аппақ қалпында тауға айналған деседі. Содан алтын сандық пен «Ақшатау» деген жер аты байланыстырылыпты.

24. АҚШОҚЫ

Бір жылдары бір дәулетті елде жұт болыпты. Жазы қуаңшылық болып, жаңбыр жаумай, қыстан көтерем шыққан малдың жай-күйі жайсыздыққа ұласыпты.

Көпшілік бас қосып, мал-жанды аман сақтау үшін бұл жерден қоныс аудара көшу керек деген ұйғарымға келеді. Сөйтіп, жер ауа көшкен жұрт жайлы мекен жолыққанша жүре беріпті дейді. Бір уақыттарда көпшіліктің ішінен біреуі:

– Анау тұрған шоқыны көрдіңдер ме, сол жерге барып, қоныстанып көрсек. Малға жайлы болса, мекен етерміз, жайсыз болса тағы да көшерміз, – деген ұсыныс айтады.

Бәтуаға келген көш сол жерге барып орын тебеді. Шалғыны мол, шөбі бітік, ағып жатқан өзені бар жайлы мекен малға жағымды болып тез көтеріледі. Бір жыл қоныстанып шыққаннан кейін төл егізден болып, жаңағы жердің құтты мекен екендігі байқалады. Риза болған халық:

– Шоқым, шоқы-ақ екен. Жарайсың, – деді. Сонан жаңағы биіктің аты «Ақшоқы» аталып кетіпті.

25. АҚШОРА МЕН БАЛТОРАНЫҢ ЕСКЕРТКІШІ

Ақтау қаласынан шыға беріс жолда, екі қапталында екі мола бар. Түркіменнің қызы Ақшора мен Балтораның ескерткіші. Бұл туралы халық арасында мынадай аңыз бар.

Ертеде түркіменнің жігіті Балтора түркімен байының қызы Ақшораға ғашық болған. Балтора кедей екен. Ол Ақшораны алып қашқан кезде артынан қуғыншылар қуып келіп, ертедегі салт бойынша екеуін де өлтірген. Кейін бай қызының ата-анасы оларға ескерткіш орнатады.

26. АЛА AT ЖЕРІ

Құлмағанбет қажының жазғы жайлауы Изенді көлі мен бір шеті Амантау, Ақтасты, Соналы өзендері болған. Жылқылары Құланөтпес бойында жатқанда, қалмақ барымташылары келіп, жылқы ұрлайды. Барымташылар жылқы күзетіндегі Есілбай батырды байлап тастамақшы болады. Бірақ Есілбай батыр бір қалмақты мерт қылып, жылқысын аман алып калады. Қалмақтар өлген адамын жоқтап, Күлмағанбет ауылына елші жібереді. Қазақтар жағы дауды өршітпеу үшін жер, су, мал дауын әділ шешетін Қарағаш болысы Шоң Телғозыұлына хабар жібереді. Шоң болыстың шешімін былайша айтады:

– Барымтаға келіп өлген кісі кінәлі. Оның құнына он екі күн Құран бағыштап оқылсын, – дейді. Қалмақ пен қазақ арасындағы дау бітіп, жылқылар жайылымға шыққанда, сол жайылымда қалмақтың ала аты өліп жатыр екен. Сол жер «Ала ат» атанып кетіпті.

27. АЛАҚОЗЫ

Суық күндердің бірі. Ел күзеуден қыстауға көшкенде бір байдың ала қозысы соңында қалып қояды. Көшіп, қоныстанып болған бай малын түгендеткенде, бір ала қозының жоқтығын аңғарады. Жалшылары шабылып іздейді, іздегенмен таппайды.

Келесі жылы бай елі қыстан аман-сау шығып, көктеуге көшкенде, сол жоғалтқан қозылары алдарынан күтіп алады.

Содан бай елі: “Бұл киелі жер” деп “Алақозы” атаған.

28. АЛАШАХАН, ЖОШЫХАН ТУРАЛЫ АҢЫЗ

Ертеде Сарыарқада Ұлытау тегіресінде Алашахан деген хан болыпты. Оның Жошы деген баласы, Домбауыл деген батыры болыпты. Ханның ордасы Ұлытаудың күншығыс жағындағы оңтүстікке қарай ағатын Кеңгір өзенінде болыпты. Сол хан ордасы тігілген жер бүгінге дейін «Қанды арал» аталады. Мұнысы хан отырған арал дегені.

Бір күні хан баласы Жошы қасына нөкерлерін ертіп, аңға шығып құлан қуыпты. Басқалары жете алмай, тұлпар мінген Жошы ұзап барып жалғыз жетіп, құландарға араласқанда, қарусыз Жошыны құланның әңгілері (тентек айғырлары) ортаға алып, талап өлтіреді. Біреулер: «талап өлтіргеннің барлық етін жеп қойыпты, жалғыз-ақ шынтағы қалыпты» десе, енді біреулер: «жоқ, басқа етіне тиген жоқ, тек шынтағын ғана жоқ қылыпты» дейді. Тегінде соңғы сөз дұрыс болар. Өйткені құлан ет жемейтін аң ғой.

Жошының нөкерлері артынан келіп өліп жатқан Жошыны тауып алып, елді хабарлайды. «Сақтай алмай өлтірдіңдер!» деп хан қаһар қыла ма деп қорқып, ел ханға айта алмайды. Күн ұзаған сайын қаупі қайғыға ауысқан хан енді қайғысына қаһар қосып, «Жошының хабарын айтыңдар» деп халықты қысады. Бірақ біріншіден айтуға қорқып, екіншіден қалай естіртерін білмей сасып отырғанда хан мынадай жарлық таратады: «Жошы қалай да аман емес, бір пәлеге кезікті. Оны айтпай отырсыңдар. Сұрағанда айтпағандықтан, мұнан былай Жошының жаман хабарын айтушының кім де болса аузына қорғасын құямын», – дейді.

Халық бұрынғыдан да сасады. Жошының нөкерлері қорқып, басқа мемлекетке – Қытайға кетеді. Ақырында халықтың ойлы адамдары: «атақты бір домбырашы бар екен. Ол домбыраны кәдімгі адамша сөйлетеді екен», – деп, соны алып келіп, «Жошының өлгенін сен ханға домбырамен естірт», – деп жалынады. Домбырашы мақұл деп хан ордасына келеді. Қайғыменен зеріккен хан домбырашыны ордаға алғызып, неше түрлі зарлы күйлер тартқызып көңілін көтереді.

Мәжіліс әбден қызған кезде домбырашы домбырасына:

Алаша хан, Жошы хан,

Таудан құлан жосыған.

Жошы ханның өлгенін

Біле ме екен осы хан?

Құлан жеді Жошыны,

Нанбаймысың осыған, –

деген сөзді домбыраға сөйлеттіреді. Сонда хан:

– Япырмау, мына домбыра Жошыны құлан өлтірді деп отыр ғой, – дейді. Халық:

– Тақсыр, Жошының жаманатын өз аузыңыздан естідік қой, – дегенде хан домбыраның бетін тесіп, сол тесіктен қорғасын құйғызыпты.

Ашуын кімнен қалай аларын білмеген хан ойланып-ойланып, сол маңдағы құланды құртпақ болып, барлық жанды құлан қууға шығарады. Жошының Қабанқұлақ, Еңкей деген екі тұлпарының бірін мініп, бірін қосарлап Домбауыл да шығады. Аңшылар құланды оңтүстікке қарай үркіте қуып жеткенін қыра береді. Домбауыл бір бөлек құланның соңына түсіп, жеткенін қыра-қыра Ұлытаудан үш жүз шақырымдай жердегі Шу өзеніне жақындағанда тұлпардың біреуі тұрып қалады. Жетегіндегіні мініп тағы қуады. Көп ұзамай өзеннің аңғарына таянғанда ол тұлпар да тұрып қалады. Халық сол екі тұлпардың тұрып қалған жерлеріндегі екі төбенің аттарын сол екі тұлпардың аттарымен бірін «Қабанқұлақ» деп, бірін «Еңкей» деп атап кетіпті.

Домбауыл қуған бір топ құланнан сол жерге келгенде бес-ақ құлан қалған екен. Сол бес құлан о да шаршап, екеуі жүруге шамасы болмай Шу өзенінен өтеді де, арғы беттегі бір төбенің бетіне барып жаланып жатады. Қазір сол бес құланның Шу өзенінен өткен жерін халық «Бес құланның өткелі» деп атайды.

Құланды жайғастырған соң Алаша хан Жошыға көрнекті там салғызады. Кейін Алаша ханның өзінің де, Домбауылдың да сүйектері сол маңға қойылып, оларға да там салынады. Осы үш тамның үшеуі де біріне бірі қоралас Кеңгір өзенінің бойында.

29. АЛСАЙ ҚАШҚАН

Алтай руының үлкен тобы Алсай көршілес отырған айдалы, түнғатар руларына маза бермей жылқыларын барымтамен ала берген. Осы зорлығына шыдамаған екі ру бірігіп, бір жылы соғым уақытында барымташылар келген уақта жаңағы Алсай руының барымташыларына қатты соққы берген. Алсайлықтар аттарын тастап қашқан екен. Содан бастап «Алсай қашқан» деп аталып кеткен екен.

30. АЛТАЙ

Бұрынғы өткен заманда бір шал мен кемпір өмір сүріпті. Олардың дәулеті шағын болғанымен ақылға парасатты, ойға бай адамдар екен. Солардың жан дегенде жалғыз бір баласы бар екен. Уақыт өз дегенін алмай қоя ма. Жасы жетіп қартайған шал мен кемпір күндердің бір күнінде ауруға шалдығыпты. Бірте-бірте аурулары меңдеп, асқынып екеуі де төсек тартып жатып қалады. Жанталасқан жалғыз баласы көрші ауылда тұратын кәрі тісті, мүкіс құлақты бір емші ақсақалға барып аурудың дәру болар емін сұрайды. Сырқаттардың жай-күйімен сырттай танысқан емші өзінің өмір-тәжірибесіне сүйене отырып, аурудың өзін ашыпты. Сонан ұзақ ойланып барып жаңағы жігітке былай дейді:

– Шырағым, балам. Бұл анау-мынау жазылатын жеңіл-желпі сырқат емес, егер шынымен ата-анаңа жаның ашыса, күннің шығысына қарай сапарға аттан. Күн жүрерсің, түн жүрерсің, ай жүрерсің, сөйтіп биік таулы бір өлкеге жетерсің. Сол жерлерге барғанда бір үңгірді мекендеген, қабақтарын ағаштың бұтасымен көтеріп қойып қарайтын, бурыл сақалы беліне түскен бір қарияға тап боларсың. Ол менің ұстазым. Мың жыл ғұмыр кешіп келе жатқан адам. Аурудың емін сол кісі ғана айта алады, – дейді.

Осы әңгімеден кейін жас жігіт ата-анасына ем іздеп жолға шығады. Қария айтқандай араға көптеген ойлар салып сол жерге жетеді. Қартқа жолығып, емшінің сәлемін айтады. Сонда оң жақ қабағын ағаштың бұтасымен көтеріп, жаңағы жігітке былай дейді:

– Қарағым, қадамың құтты болсын. Келгенің дұрыс болыпты. Ол ауру «безгек» деп аталады. Оны емдейтін шөп осы өлкеде ғана өседі. Дертіне дәру болсын, – деп бір түйнек шөпті жаңағы жігіттің қолына ұстатыпты. Қуанышы қойнына симаған жігіт еліне қайтып оралады. Әлгі шөпті қайнатып ішкізіп әкесі мен шешесін емдепті. Аз ғана уақыттың ішінде сырқат кісілер ауруынан айығыпты. Осыны естіген маңайындағы дертті болған адамдар әлгі жерге барып ем шөпті алып келу үшін жаңағы жігіттен жолды, жөн-жобаны сұрапты. Сондағы жігіттің айтқаны:

– Күннің шығысына қарай алты ай жүріп жетесің, қайтарда алты ай жүріп келесің, – дейді.

Сонан жаңағы таулы өлке «Алтай» деп аталып кетеді.

31. АЛТАЙТАС

Ертеде Тілеуберді деген бай жердің ең шұрайлы, ең әдемі жерін мекендеген екен. Оның малы өте көп, көптігі сондай құмырсқаның илеуіндей болыпты. Тілеуберді қаншама бай болса да жастай шаңырақ көтермейді, өзіне лайықты қалыңдық іздейді.

Бірде ол сұлу Алтынайды естіп, мың жылқы қалың беріп, айттырып өзіне жар етеді. Қалыңдық өзінің жасауымен бірге құлы Шұнақты, күңі Күн атты қызды алып келеді. Арада екі жыл өткенде қожаларының рұқсатымен үй болған екеуінен (Шұнақ пен Күннен) Алтай атты ұл туады. Екеуі қайдан той жасасын, өздері біреудің есігінде жүргенде. Сөйтіп, Алтай өсе береді. Қозы бағып, отын тасыды, таяқ жеп, талай тепкі де көрді. Сол кездерде бай үйінде де Сұлушаш атты қыз дүниеге келді. Үлде мен бүлдеге оранған бай қызының ішкені алдында, ішпегені артында болады. Сұлушаш аққудай әсем болып бойжетеді, әрине, оған көз салушы жігіттердің де саны көп. Сұлулығы сондай: екі көзі қарақаттай, шашы қап-қара қолаң шаштың өзі, оның мүсінін көрген адам таңданып, тамсанбай өте алмайды екен. Жасынан бірге өскен Алтай екеуінің балалық шағы бірге болып, есейе келе бір-біріне деген сүйіспеншілігі оянады. Бірақ Тілеуберді бай өзінің туған айдай толықсыған қызын дәулетті адамға ұзатпақшы болыпты. Сұлушаштың: «Мені сүймеген адамыма берме» деген қарсылығына ешкім мән бермейді.

Атастырған жігіт Растай бір күні жүз шақты жігіттерімен ауылға келіпті.

Сұлушаш болса киіз үйде жылап, күннен-күнге уайымға батып күн кешеді. Сол үйге бақсының кейпін еніп құтқаруға Алтай келеді. Екеуі ақырында бірге қашып шықпақшы болып келіседі де, уәде байласады.

Сөйтіп, Сұлушаш, Алтай және досы Қайсар үшеуі туған ауылын тастап, жолға шығады. Олардың соңынан шыққан қуғыншылар қуып жетеді, бірақ Растай Сұлушашты өз дегеніне көндіре алмайды, тартып әкетуге Алтайдан қорқады, сөйтсе де соңдарынан қалмай қояды. Бір кезде алдарынан үлкен өзен кездесіп, Алтай тобы аттың күшімен аман-есен екінші жағына өтеді. Ал қуғыншылар болса өзеннен өтуге жүректері дауаламай қалып қояды. Олардын армандары ебін тауып Алтайды қолға түсіріп, Сұлушашты еріксіз әйел ету еді. Міне, сүйіскен екі жас пен досы Қайсар үшеуі Қарқаралы тауларына жетіп, «Шайтан көлді» қоныстанады. Таудың бір жартасына Сұлушашты жасырып, досы екеуі аң аулап, тамақ тауып күнелтеді. Бірде арқар соңынан түскен досы Қайсар жартастан құлап қаза болады. Aл қуғыншылар болса, әйтеуір өш алу үшін тоғайды өртепті. Сұлушаш түтіннен тұншыға бастайды да, еріксіз көлге қарай жүгіреді. Сол жүгірген Сұлушаштың алдынан жолбарыс шыға келіпті. Қатты шошынған қыз құтылу үшін көлге секіреді. Оның соңғы сөзі «Алтай, құтқар» болып, тау жаңғырығы сол айқайды Алтайға жеткізеді, «жазмыштан озмыш жоқ» дегендей жүгіріп жеткен Алтай Сұлушаштың көлге кеткендігін, оның жалт-жүлт еткен су бетіндегі тақиясын көреді.

Көл жағасында бүк түсіп отырып, сары уайымға салынған Алтай тасқа айналыпты. Сонымен ел сол тасты «Алтайтас» атап кетіпті.

32.АЛТЫН САНДЫҚ

Жаугершілік заманда атақты бір байдың қызы іші алтынға толған сандықты таудың етегіне әкеліп жасырыпты. Жылдар өтіп, ел арасы тынышталған заманда бір кедей баласы, сол таудың етегінде байдың малын бағып, күн көріпті. Күндердің бір күнінде баланың көзі жылтыраған бір нәрсені шалады. Ол оны күн сәулесіне шағылысқан тас екен деп ойлайды. Ертеңінде қойын сол жерге айдап келеді, түс мезгілінде кешегі құбылысты тағы байқайды. Бала не де болса, өз көзімен көруге әлгі күн сәулесіне шағылысқан тау етегіне келіп, тастарды қопара бастайды. Сөйтіп ол іші алтынға толы сандықты тауып алады. Міне, халық осы тауды «Алтын сандық» деп атап кеткен екен.

33. АМАНТАУ

Кезінде таудың бөктеріндегі жол ауылды өзге ауылдармен байланыстырған. Ауыл тұрғындары бұл жол арқылы басқа ауылдармен, қалалармен қатынасып тұратын. Кейіннен бұл жол арқылы өту қиынға соғады. Таудың бөктерінде айдаһар пайда болса керек. Өтіп бара жатқан адам біреудің ысқырығын естиді екен. Содан бұрылып қараған сәтте айдаһар жұтып алады екен. Айдаһар таудың маңына тірі жанды да жолатпайтын болыпты. Ауыл тұрғындары ол жолға жоламауға айналды. Өзге айналма жолмен өтіп жүретін болады.

Сөйтіп бір күні Аманжол атты жолаушы асығып кетіп бара жатып, сол жолдан өтуге бел буады. Атымен шауып келе жатып, біреудің ысқырығын естиді. «Кім екен» деп көз қиығын сала берген кезде қатты леп артқа тарта бастады. Аяғы үзеңгіден шығып кетеді. Сол сәтте айдаһардың бар екені есіне түседі де, бетін тез кері қаратып атына қамшы басады. Сөйтіп жолаушы Аманжол аман қалады. Ауылға келіп ауыл тұрғындарына болған әңгімені айтып береді. Содан бері айдаһары бар таудан аман өткен Амантаудың құрметіне «Амантау» тауы деп аталып кетеді.

34. АҢРАҚАЙ

Қалмақ шапқыншыларынан әбден қалжыраған қалың қазақ елі бас қосып бірігіп соққы бермек болды. Ел ішіндегі бас көтерер батырлары жігіт жинап, жасақ құрады. Қарақұрым әскерлер Бөгенбай, Қабанбай тәрізді батырлардың басшылығымен жау жасақтарына қарай жол тартады. Арада көп күндер өткенде екі жақтың әскерлері де түйісіпті дейді. Қалмақ жағынан шыққан батырға біраз уақытқа дейін төтеп берер адам табылмай, қазақ батырлары ақылдасуға кіріседі. Сол сәтте ортаға ат ойнатып шыққан, бұғанасы толық беки қоймаған бір жас бозбала жаудың батырымен айқаса кетеді. Көзді ашып-жұмғанша-ақ қалмақ батырын аттан түсіріп басын найзаға шанышқан күйінде «Абылайлап!» ұран салып жауға қарсы шабады. Соңынан қалың әскер ілесіп, кескілескен ұрыс басталып кетеді. Әруақтанған қазақ әскерлерінің күші басым түсіп, жау жағы батырларынан да, басшыларынан да айрылып, тоз-тоз болып аңырай қашады. Содан бастап осы шайқас болған жерді халық «Аңрақай» деп атап кеткен екен.

35. АППАЗ КҮМБЕЗІ

Бір байдың жалғыз ұлы болған екен. Бірде кеш кезінде ме, жарық кезінде ме байдың құдай берген жалғыз ұлы осы жерде мертігіп, қаза болған екен. Қаза тапқан баланы жерлеп, басына осы күмбезді орнатыпты. Бұл күмбезді ұлының дулығасына ұқсас етіп, өте биік қылып орнатқызған екен деседі.

36. АРЫСТАНБАП

Қайтыс болар алдын Арыстанбап әулие жиналған ел-жұртқа: «Менің сүйегімді ақ аруанаға артып, басын бос қоя беріңдер, түйе қай жерге шөксе – сол жер бейітім болсын», – депті. Ел-жұрт солай етсе, ақ аруана біраз жерді шарлап-шарлап барыпты да қазіргі сағанасы тұрған жерге шөгіпті деседі. Сонан сол жер Арыстанбап басы деп аталып кетеді.

Бірде Ақсақ Темір әмір беріп Қожа Ахмет Ясауиға зор ғимарат салдыра бастапты. Қабырғасы көтеріле бергенде, бір нән өгіз келіп бұзып кетеді. Ұсталар жабылып ғимаратты қайта тұрғызады, еңсесін биіктетіп, күмбезін де көтере бастайды. Бір түні ол тағы құлап қалады. Ел аң-таң болады. Ақсақ Темір ойланып жатып, ұйықтап кетсе, түсінде оған бір ақсақал кісі аян береді. Ол – Қожа Ахмет Ясауи жарықтық екен дейді. «Ғимаратты алдымен менің ұстазым Арыстанбапқа тұрғызыңдар» депті. Ақсақ Темір бар әскерін қатар қойып Түркістаннан 60 шақырым Отырарға кірпіш тасытып, Арыстанбап әулиеге сағана тұрғызыпты.

Арыстан бап әулие жөнінде:

Самарқанда сансыз бап,

Түркістанда түмен бап,

Отырарда отыз баб,

Ең үлкені – Арыстан баб, –

деген нақыл содан қалыпты.

37. АСАН ҚАЙҒЫ АҢЫЗДАРЫ

Асан қайғы желмаясына мініп, «Жерұйықты» іздейді. Жолда көрген жерлеріне ат қойып отырған. Жаңаарқа ауданына қарасты көп елді мекендердің атын қойған. Асан қайғы Ұлытауда қайтыс болғанымен, оның желмаясының шөккен жері Қарауылтөбе, казіргі Жаңаарқа ауданы Жаңаарқа ауданы ертеректе Асан қайғы ауданы аталған. Асанның желмаясы шөккен және жерленген жері Қарауылтөбе. Бірақ төбенің жартысы қазылып кеткен. Қазір орны бар ма, жоқ па, белгісіз. Қарауылтөбе кейіннен ат жарыстыратын ипподромға айналды.

Асан қайғы Сарыарқаның Мыңадыр деген жеріне жеткенде, алдына қарап, көп адырларды көріп «Мыңадыр» атапты. Сондай-ақ алдында қарсы тұрған адырға қарап, көзін тігіп: «Мынау бір «Қарсыадыр» екен», оның жазығында тұрған үш тауды көріп: «Ойпыр-ай! Мынау бір құрты мен майы шашылған жайлы жер екен-ау», – деп таңырқап, оған ат қойыпты. Ол үш тауды «Қотыр», «Құртмай», «Шашты» деп атап кеткен. Осы таудың бөктерінде тоғыз ауыл Тама Нұрша болыстың, Әйменнің ұрпақтары қоныстанады. Нұрша Қылыш әулиенің ұрпағы Әймен Нұршаның баласы.

Бүгінгі «Жеңіс» елді мекені ертеде «Түгі өскен» деп аталған. Бұл атауды да Асан қайғы қойған деген аңыз бар.

«Түгіскен» деп аталатын жер, су аты Сыр бойында, Жиделі-Байсын жерінде де бар екен. Бірақ «Түгіскен» деген жер оба, төбешік деген мағынаны береді. Түгіскен елді мекенінің іргесінде Құлмырза төбешігі бар. Сол төбешікте Арап батырдың денесі жатыр. Тама Арап батыр деп жазып жүрген осы Арап болады.

38. АСАН ҚАЙҒЫНЫҢ АЙТҚАНДАРЫ

Асан ата Көкшетау деген жерді көріп айтқан екен:

– Күні жауын, түні ыстық, жер сорлысы мұнда екен. Қатыны семіз, байы арық, ер сорлысы мұнда екен деп қайғылаған. Бұлай дегені орманды жер екен. Күндіз-түнде тыныш-тыным жоқ. Ағаш шабу, тасумен ерлерде демалыс жоқ. Арық, жүдеулі. Қатындар үйде жатады. Тыныш осы екен.

Қорғалжын деген жерді, өзенді, дарияны көріп, «кедейі кербез, кемпірі, келіншегі ғұмырында мұқтаждық көрмейтін жер екен. Кәсібі, балығы, базары қызық .. қайғысы жоқ, халқы тыныш. Тек орталарында көңілдерін көтеріп шығып отыратын қақ төбесі жоқ екен. Теп-тегіс жер екен» деп кеткен. Қорғалжын деген жер үлкен дария екен. Балығы тайдай тулаған. Бақасы қойдай шулаған. Малы семіз, жері от. Халқы тыныш, базары үлкен, қызығы көп жер екен. Есіл, Нұраның өзені тағы басқасы нендей пайдалы. Балықты, өзендер соған келіп қояды екен. Сондай пайдалы жерлер екен. Соны солай деп қайғылаған.

Еділді көріп қанды қиян екен деп кеткен. Жайықты көріп, балды қиян екен деп кеткен. Маңғыстаудың ойын көріп, шаңды қиян деп кеткен.

Нарын деген құмын көріп, «ай, дүние-ай, суың тұщы, топырағың таза жер екенсің, мехнатың жоқ жер екен. Күндердің күнінде тай туар, тайлақ ... Бірақ кәсібің жоқ алыстан алатын жер екен. Кәсібің жоқ болса да, нәсібің бар жер екен» деп кеткен. Сабан салмай, егін шығады екен. Жаңбыр жаумай, көгің шығады екен деп кеткен.

39. АСАН ҚАЙҒЫНЫҢ МАҢҒЫСТАУ ЖЕРІНЕ БЕРГЕН СЫНДАРЫ

Асан қайғы қырдың өрнегінен Маңғыстауға қарап тұрып былай деген екен: «Маңғыстау емес, мың қыстау екен» депті.

«Төрт елі қырдың жайы-ай, жусанның майы-ай, жылқы күнелтетін жер екен» деген екен Үстіртке қарап.

Қаратауға қарап тұрып: «Қолынан белі кетпесе, күндердің күні болғанда бес ұлдының күнелтетін жері екен» депті.

Бозащыға қарап: «Он саулықты қоздатса, он жылда мыңға жеткізетін жер екен. Он іңгенді боталатса, он жылда жүзге жеткізетін жер екен» депті.

Харазм (бес қалаңыз: Нөкіс, Қоңырат, Төрткүл, Қожелі, Боран) ойына қарап тұрып: «Астық тасып аларда, төстабандары жүрілген, жандарынан түңілген, ерлер жортар жер екен» депті.

40. АТ ЖЕТКЕН

Ел арасында Сеңкібай би жерді көп алып қойды деген дау туады. Әуелден қазақ арасында жесір дауы, жер жауынан қиын дау жоқ. Аңыз бұл дауға Үйсін Төле би де қатысты дейді. Жиналған жақсы жайсаңның алдында Сеңкібай би осы даудың билігін өзім айтам депті. Бұған көнбей шуласқан елді Төле би: «Айтсын, әділ шешім болып қисынын тапса – мақұлдармыз» депті. Сонда би ата: «Атым жетіп жығылған жерге дейін аламын» депті. Бұған билер де көнген екен. Сонымен сол отырған қыстаудан жіберілген бір аты Қызыларайдан әрі асар кезеңге жетіп жығылыпты. Атшабар балаға: «Айда, өлсе құнын өзім төлеймін» деген екен. Сөйтіп ол жер «Атжеткен» аталып кеткен.

41. АТ ТҰЯҒЫ БАСАР ЖЕР

Баяғы заманда дүниеде Асан қайғы деген дана өмір сүріпті. Ол арғымағымен әлемді шарлап, еш жерге ұзақ аялдамапты. Асан Қайғы жұрт табиғатпен үйлесіп, бақытты өмір сүретін жер іздейді. Мұндай ғажайып жерді ол «жерұйық» деп атайды. Бірде Жабай өзені жағасында кенет атын тоқтатқан ол: «Ат тұяғы басар жер екен» – деген сөздерді айтыпты. Осы араға киіз үйін тігіп, сұлу әйелін әкеліп, тіршілік етіпті. Оған әр жерден батырлар ат басын бұрып, жүйрік арғымақтарын ала келетін болыпты. Сол ерте заманнан бері бұл жер Атбасар аталып кеткен дейді.

42. АТАСУ

Сарыарқа өңіріне қарай ауған қазақтар қалмақтардан қашып келе жатып, Балқаштың бергі жағасына шаршап құлайды. Бұрын-соңды елсіз-күнсіз, иесіз жатқан далада шаршап жығылған жерлерін «Шаршаған», кейіннен Сарышаған атап кеткен. Осы өңірде біраз тұрақтап естерін жинаған босқындар Сарыарқаны бетке алып жүре береді, жүре береді. «Құлан өтпес, құс ұшпас» Бетпақтың шөліменен өткен жұрт елсіз-күнсіз шөл далада әбден шөлдейді. Үлкендері жүруден қалып, бір екі жасты су іздетіп, алдарын барлауға жібереді. Көп уақыт өтпестен жігіттер алдарында айдындай жарқырап ағып жатқан, жан-жағы қамыс пен шілікке бөленген жуас өзеннің үстінен шығады. Шөлден қаталап келген жастар жата қалып өзеннің суын мейірлері қанғанша жұтады, киімдерін шешіп, өзенге шомылып, шаршағандарын басады. Өзен жиегіндегі қалың қиыршық құмына аунап, біраз мызғиды.

Әлден уақытта естеріне арттарында тосып отырған жұрттары түседі, торсықтарын суға толтырып алып, кейін қарай шабады. Алыстан ауыл шеті көрінгеннен: «Сүйінші Ата! Су!» – деп жарыса айғайлап елге жетеді. Атасудың суына тойған халық, көтеріле көшіп, Атасу бойын мекен етіп кетіпті.

43. АТАШ

Ертеректе Сырдария бойында екі ақ боз үй дарияның солтүстік бетінде тігулі тұрады. Осы тұстың оңтүстік бетіне дарияға бір шал қармақ салып отырса керек. Күн зауал ауған кез. Сол кезде дариядан күңіренген «Аташ» деп екі рет айқай шығады. Бұл дыбысқа шал таңдана қарап тыңдайды. Сөйтіп отырғанда астында аты бар бір жас жігіт келіп, аттан түсіп, атын матап ер тоқымын алып, атты байлап, дария жағасына келіп шалға сәлем береді. Шал:

– Балам, атың кім? – деп сұрайды.

– Атым – Аташ, – деп жауап береді.

– Онда, балам, қайда жүрмексің? – деп сұрайды.

– Дарияның арғы бетіндегі екі үйдің бірінде қалыңдығым тұрады, соған баруым керек. Шал оған:

– Немен барасың? – деп сұрады.

– Осы тұстан күнделікті дариядан жүзіп өтемін. Шал:

– Балам, онда бүгін арғы бетке менің айтқан тілімді алып бармай-ақ қой, – десе жігіт көнбейді. Шал:

– Балам, су шақырады деген бар еді. Жаңа бір әзірде Аташ деген дариядан күңіренген екі рет дауыс шықты. Сондықтан, балам, бармағаның жөн, – деп айтып еді, жігіт көнбеді. Жігіт:

– Ата, күнделікті өтіп жүрген жерім ғой. Сау болсам, барып қайтамын, – деп киімін басына орай дарияға түсіп, құлаш ұра кете береді. Бір кезде жігіт дарияның ортасына барған кезде: «Ата, мен кеттім!» – деп айқай салады. Жігіт сол бойынша хабарсыз суға батып кеткен. Сол Аташ кеткен дария «Аташ» деп аталып кеткен.

44. АТҚЫРЫЛҒАН ТУРАЛЫ АҢЫЗ

Белгісіз бір заманда Қорғалжын ауданы, Майшұқыр ауылында Сержан атты бай тұрыпты. Кезінде ауылдағы билік өз қолында болған бай өзі тойса да, көзі тоймайтын дүниеқоңыз, сараң адам болған екен. Бар билік қолында болғандықтан халықты қанап, қыстап, ойына келгенін істеген. Өз қара басын ғана ойлаған. Ауылдағы ең шұрайлы жер де, өзен-көлдер де соның қарамағында болған. Иелігіндегі су, жерді халық пайдалана алмайтын. Себебі бай: «Менің дүниеме қол сұқсаң, ақысын төле», – деп пәле салады екен.

Күндердің күнінде ауылдың басына қара бұлт төнеді. Ауылда құрғақшылық пайда болады. Ауыл шаруашылығының егістігі тұтас шықпай, құрғақшылықпен қатар ашаршылық азабы қатар төнеді. Дәл сол тұста қарапайым халық көмекті байдан сұрап, өзен арнасын егістікке бұруын өтініш етіп келеді. Онда бай егістікке жіберілген судың есесіне халықтан өздерінің қорадағы күн көріс малдарын алатынын айтады. Әрине, амалы жоқ халық ауылбасы Сержанның ұсынысына көнеді. Осылай малдарынан айырылып қалған халық егістігін аман алып қалады.

Дегенмен қарапайым халықтың мұң-зарына құлақ түрмей өз құлқынын ғана ойлаған байға да зауал келеді. Отар-отар малдары бірінен соң бірі індетке шалдығып, қырыла бастайды. Арамдықпен жиған малдан түк қалмай бай кедейлер қатарына амалсыз қосылады.

Кезінде менің көлім деп әмірлік жүргізген байды мұқатқысы келгендер көлді «Ат қырылған» деп ауыл арасында атап жүреді екен. Кейін де сол атау көлдің аты болып қала берді.

45. АТТЫҢ ТАУЫ

(І-нұсқа)

Ертедегі жаугершілік заманда Текесті мекендеген тайпалар мен Жетісуды мекендеген тайпалар ортасында соғыс болып, Текес тайпаларының қолына жетісулық бір бала олжаға түсіпті. Әскерлер оны Текес өзені жағасындағы хан ордасына әкеліп тапсырыпты. Хан балаға қой бақтырып қойыпты. Тұтқын болып жәбір көрген бала бір күні қой бағып жүріп Қарасайдың етегінен (қазіргі Текес-Құлжа тас жолының) жылқының бір қу басын тауып алып: «Сені тұлпардың басы деп кім айтады, мені Толыбай сыншының баласы деп кім айтады», – деп еңіреп жылайды. Баланың зарлы жылауын естіген жұрт бұл оқиғаны ханға жеткізеді. Хан баланы шақырып алдырып:

– Сен неге жыладың, қу бастың тұлпардың басы екендігін қайдан білдің? – деп сұрайды.

– Мен соғыста олжаға түскен адаммын. Толыбай деген сыншы кісінің баласы едім, бұл жерде жүргеніме ұзақ жылдар болды. Ел-жұртымды сағындым, қу басты сынап көрсем тұлпардың басы екен, содан соң өз күй-жайымды соған теңеп құшақтап жыладым, – дейді.

– Олай болса, сен маған жылқыны аралап көріп, тұлпар тауып бересің, – дейді.

Бала бұған мақұл болып, ханның жылқысын араласа тұлпар табылмайды. Хан ел аралап тұлпар іздеуді тапсырады. Бала күнес жылқысы арасынан сүйегі ойқы-шойқы бір көк бестіні «осы тұлпар болады» деп ханға алып келеді де:

– Тақсыр хан, мынау тұлпар болады, бұны баптау керек, ол үшін бұның қасына отыз ат қосып бересіз, мен жайлау жайлатып, қыл бабына келтіремін, – дейді.

Хан баланың талабын орындайды, бала көк бесті мен отыз атты алып, аттың тауы жайлауына шығады. белгілі уақыт өтіп, аттары семіре бастағанда-ақ шетінен сойып, етін елге таратып, өзі жілігін шағып, майын тексеріп отырыпты. Аттарының отызыншысын сойғанда жілігінің басы ақкемік болған екен. Сол кезде бала «жіліктің басы ақкемік болғанда аттың семіріп жетілген кезі болады, бұны жаратқанда іш майы арылса да, жілік майы қалады. Егер осындай болғанда қандай шабыс болса да бұл ат төтеп береді. Қазақтың «Ат жүгірмейді, бап жүгіреді» деген сөзі дәл осы», – деген тұжырым жасап, көк бестіні ханның алдына алып барады да:

– Тақсыр хан, ат әбден жетілді, енді жаратамын, – дейді.

Хан мақұл болады. Бала атты ерттеп мініп, құм салынған қоржынды астына салып, Төрткүл мен Ешкілік тауы ортасында жүріп терін алып жаратады. Көк бесті әбден күйіне келгенде бала ханның ордасы алдына барып:

– Тақсыр хан, көк бесті күйіне келді, тұлпар мінген тұрар ма, ханды Құдай ұрар ма, – дейді де тұлпарға қамшы басып, еліне тартып кете береді. Хан ордасында аңырып тұрып қалыпты. Содан бастап баланың тұлпар мен отыз атты семірткен тау жайлауы «Аттың тауы» аталып кеткен екен.

46. АТТЫҢ ТАУЫ

(ІІ-нұсқа)

Ерте заманда осы тауды бір шал мекендепті. Шал да, оның баласы да алып балуан екен. Күндердің бірінде баласымен ақылдасып, тауды қопарып жөткеп, Текес өзенін бөгеп жазыққа су шығарып, жайылымды суарып, егін екпек болыпты. Бірақ ертең іске кірісеміз деген түні баласы шалдың айтқан шартын орындамай келіншегінің қойнына жатып қойыпты. Нәтижеде баланың алып күші қайтып, тау қопаруға шамасы келмей қалыпты. Сонда шал ыза болғанынан: «Сенің сазайыңды тарттырмасам» деп баласына тұра ұмтылыпты. Бала әкесінен жасқанып қашыпты. Шал таудан еңкейте жазыққа дейін қуыпты. Бала сонда «Ата, ататай, мен жазықтымын, кешіре гөр күнәмді. Бұдан былай айтқаныңды орындаймын» деп қашқан екен. Жазықтағы ел балаға араша болыпты. Бұрын бұл таудың аты жоқ екен. Әлгі баланың қашқанда айтқан сөзі және бұлардың тау қопару жөніндегі алып күштеріне қарай «Ата тау» деп ат қойыпты. Кейін келе «Аттың тауы» деп өзгерген делінеді.

47. АТТЫҢ ТАУЫ

(ІІІ-нұсқа)

Ерсары байдың жылқысы Жұлдыз үстіртін қыстап, Қосетекті көктеп, ала айғыр, сайқал өңірлерін жайлайды екен. Бір жылы жылқысын айдап жайлауға қайтқанда бәйге шұбар деген ат мен бес жүз ат бөлініп Жүрек тауында қалып қояды. Ерсары байдың баласы Сүмбеге жеткенде шұбар атты іздейді. Жылқышылар: «Шұбар ат Қосетекте бар болатын, Жүректе қалған болуы мүмкін» деседі. Жылқышылар іздеп келіп, Жүрек тауынан тауып қайтыпты. Содан «Ат қалған тау» деп аталып, кейіндеп «Аттың тауы» аталып кетіпті.

48. АЯГӨЗ

Ерте замандардың бірінде ел болып әлпештеген ауылына көркі сай, сұлулығын суреттеуге тіл жетпейтін бір қыз өмір сүріпті. Ол қыздың аты – Аяу екен. Бой жетіп, толған айдай толықсыған шағында сол елдің жігіті Жайсаңмен тіл табысып, көңіл қосады. Екеуі бірге өмір сүруге сөз байласады. Күндердің бір күнінде ниеті қара Нойыс деген бір жігіт Аяуды айттырып алмаққа құдалық кәдесімен келіп, ауылына түседі. Бұған Жайсаңның туған-туысқандары араласып, іс насырға шабады. Әбден шиеленіскен кезде бір қапысын тауып, Нойыс Жайсаңды мерт қылады.

Осындай қайғылы оқиғаның куәсі болған Аяу нәр сызбайды, ботадай боздаған күйінде жатып алыпты. Үлкеннің сөзіне құлақ аспайды, кішіні тыңдамайды. Құрбы-құрдастарымен де қатыспайды. Сөйтіп қайғының салдарынан Аяу қаза тауыпты. Көзінен аққан жас сарқыраған өзенге айналыпты. Сонан ел жаңағы өзенді Аяудың көзінен аққан жас, Аяудың көзі деп атап, кейін келе «Аягөз» болып кетіпті.

49. ӘЖІБАЙ САЙЫ

Беріктас ауылының Қарасай сайының жоғарғы жағында орналасқан Әжібай сайы. Ертеректе сол жерге қазақ елі қыстауға көшіп келеді екен. Әжібай сайы аталуы сол жерде атақты Кіші жүздің әлім атасынан шыққан Әжібай би өмір сүріпті. Ол халықты басқарушылық қабілетімен де, әділетті білімділігімен де бірден-ақ көпшіліктің көзіне түсіп, ел аузына ілігіп, би атағын ерте алған екен. Ел арасында кездесе беретін не біреудің құны, не нардың пұлы кетіп, шиеленіскен жұрт Әжібайдың билігіне таласыпты. Әжібай өзі қыстауға көшіп барғанмен ел сол сайды «Әжібай сайы» деп атап кеткен екен.

50. ӘКІМ ҚҰЛАҒАН ЖАР

Ертеде Арқаны мекендеген Әкім атты барымташы кісі өмір сүріпті. Әкім жүргенде ізін білдірмес ұры да, сонымен қатар шапқан аттың құлағында ойнайтын епті болған екен. Содан бір жылы өзі көптен қызығып жүрген байдың бір бәйге атын ұрлайды. Бір ауылдың бетке ұстар аты ұрланғаннан кейін жұртта ес қала ма, бәрі бір-бір атқа мініп ұрының ізіне түсіпті. «Жетім» шоқысының етегіне іліге бергенде қашқынның қарасы көрініпті. Жан бермек оңай ма? Соңындағы қиқулаған қуғыншыларды көргеннен соң ұры атының басын талға қарай бұрады.

Талдың бергі қабағында талай жылдан бері су қазып тастаған биіктігі қырық құлаштай терең жар болатын. Еті қызған атының екпіндеген шабысымен сол жардан секірткен екен. Биіктен ұшқан ат шыңғыра кісінеп төрт тұяғы жерге тиген кезде мерт болыпты. Артынан жеткен қуғыншылар бұл көрініске іш тартысып таң-тамаша болып қалса керек, аты өліп, өзі тірі қалған ұры қасындағы қалың тоғайға кіріп, құтылып кетіпті. Содан бері бұл биік жарды халық «Әкім құлаған жар» деп атап кеткен екен.

51. ӘУЛИЕ АТА

Ежелде Қарахан атты батыр болған деседі. Ол Айша бибіге ғашық болады. Бірақ Айша бибінің әкесі мен Қарахан батыр бір-біріне жау болатын. Бір күндерде Қарахан Айша бибінің әкесінің ауылын шауып, Айша бибіні алып қашпақшы болады. Қарахан Айша бибіні алып қашып бара жатқанда әкесі жендеттерін жіберіп екеуін өлтіртпек болады.

Елінен ұзатылып Қараханмен бірге қашып бара жатқан Айша бала кезінен өскен жері Аса өзеніне бір шомылмақ болып суға түседі. Осы кезде қыздың әкесі жіберген жендеттер Айшаның сәукелесіне жылан салып жібереді. Суға шомылып көңілі шаттанған Айша сәукелесін киген кезде жылан шағып, есінен танып, әлсірей бастайды. Осы сәтте Қарахан есінен танған Айшаны көтеріп алып, молдаға апарып, неке қиғыздырады.

Сол Айша бибінің қайтыс болған жеріне мазар тұрғызып, қасына өзі де бір орын қалдыртады. Содан кейін-ақ Қарахан ақ сәлде, ақ жидемен жүріп, көз жұмар шағына дейін Айша бибі мазарын күзетіп, өмірін сонда өткізген деседі.

Қараханның осындай іс-әрекетіне қарай ел оны әулие деседі. Сол жерді ел «Әулиеата» атап кетіпті.

52. ӘУЛИЕ ҚЫЗ

Ерте замандардың бірінде кең көсілген жазық далада шал мен кемпір өмір сүріпті. Олардың жалғыз қызы болыпты. Күндердің бір күнінде сол маңайды мекендеген ел-жұрт жазылмастай қатерлі ауруға шалдығыпты. Бірінен кейін бірі шетінеп, қарақұрым халықтан қонадай-ақ қалыпты. Кейбір отбасылар аурудан құтылудың амалын іздеп мекендерін ауыстырып көше бастайды. Солардың қатарында әлгі шал мен кемпір бар екен. Көшіп бара жатқан кезде қыз былай депті:

– Ауылдан күншілік жер шыққанда мен қайтыс боламын. Сол қайтыс болған жерге мені жерлейсіңдер. Жерлеген күннің ертеңінде менің қабірімнің жанынан үш түрлі бұлақ басталады. Бір тал өсіп шығады. Сырқатты болған ел-жұртым сол бұлақтан сусындаса, ауруынан айығады, – деген екен.

Айтса айтқандай, көш күншілік жерге жеткенде қыз ауырып өледі. Жерлеген күннің ертеңінде үш бұлақтың бастауы ашылып, су аға бастайды. Сол судан ауыз тиген сырқаттардың барлығы құлан таза айығыпты. Ал жаңағы бастауды халық «Әулие қыз» атап кетеді.

53. ӘУЛИЕТАС

Көне замандардың бірінде етегін кең жайған елде шал мен кемпір өмір сүріпті. Олардың жалғыз баласы болыпты. Тағы да нәресте көргісі келген бәйбіше жас болудың жолын іздейді. Сұрай-сұрай бір жерде қасиетті тау бар, сол таудың етегінде қасиетті тас бар, ол тастың өзі үш бөлек, сол жерге барған адам тілек тілесе айтқанын орындайтын әулие бар дегенді естиді. Шал мен кемпір баласы үшеуі сол жерді іздеп тауып, киіз үйлерін тігеді. Осы үйдегі бәйбішесі өзінің бақытын, яғни Ару-атаға кездесу сәтін ойлап жүреді. Кешке қарай бәйбіше тау шыңына шығып, түнге қарай Ару-атаны тосады. Түн ортасында бір шу естіледі, бір нәрсе жарқ етеді, міне дәл осы кезде бәйбіше беті әжім-әжім шың қожасының тас орындыққа отырғанын көреді. Ол өзінің зор дауысымен: «Саған не керек?" – деді. Сонда бәйбіше: "О, қасиетті қария! Менің жастығымды, әрі әдемілігімді қайтарсаң!" – деген екен.

«Өз отыңа орал, айтқаның орындалады». Бәйбіше ұшып түрегеліп бір адым да жасап үлгермей, өзінің денесінің жеңілденіп сала бергенін байқайды. Сөйтіп тастан-тасқа секіріп, тау шыңынан төмен түсіп өзінің күйеуі мен ұлына жетеді. Бірақ қаусаған шалын менсінбей жас қатын жаққан ошағынан безіне бастайды.

Не істерін білмеген шалы Баба-шашты Ару атаға аттанады. Ол қасиетті қартқа жолығып, өзінің бұрынғы бәйбішесін қайтаруын өтінеді. Сөйтіп үйіне келсе, бұрынғы үйінен безінген жас, ақылсыз әйелдің орнында отырған, бұрынғыдан да қартайып, еңкіш тартқан бәйбішесін көреді. Өзі де кәріленіп кетеді.

Әке-шешесінің үш күннің ішінде өте қартайып кеткендігін байқаған ұлы әулиеге өзі барып әке-шешесін бұрынғы қалпына, жасына келтіруін тілек етеді.

Сөйтіп, әулие бұл адамдарды бұрынғы қалпына келтіріп, олар одан әрі бақытты өмірлерін бастаған екен дейді. Ал, әлгі әулие отыратын тасты халық "Әулие тас" атап кетеді.

54. ӘУЛИЕТАУ

Атқан оғы жерге түспейтін, көздегені мүлт кетпейтін дала кезген бір аңшы өтіпті. Оның кезбе атану себебі, сыры былайғы жұртқа беймәлім екен. Әйтеуір елден жырақтап, тау-тасты паналап, аң-құстың етін азық етіп күн көрген. Аңшыға Қызыларайдың кез-келген жыра жықпылы, тау-тасы, өрген аңы, ұшқан құсы алақанындағы жазудай әбден таныс болыпты. Күндердің күнінде жолы түсіп, мекені болған тау қуысындағы үңгірдің біріне түнейді. Мылтығын жастанып, бешпентін жамылып, қатты ұйқыға бас қойса керек. Түсіне көптен көріспеген ел-жұрты кіріп, елегізіп ояна беріпті. Аңшы еркін даланың ерке елігін, бейкүнә жануарларын жөн-жосықсыз қырып, тамағын тауып келген аңшылық кәсібін Алланың бұйрығы деп қабылдайды екен. Табиғат аясында еш қамсыз-мұңсыз тірлігіне еті үйреніп, келе-келе жүрегінен мейірім аты өше бастаған соң ол тағы тірлікті әбден мойындап кеткен-ді. Таң қылаң бере жанын жегідей жеген туған елге деген сағынышын оятқан үңгірден кетіп бара жатады. Кенеттен тау биігіндегі қарауытқан әлденеге көзі түсіп, қырағы көзі киіктің сұлбасын қапысыз таниды. Көзі қарауыта жіті аңдып, мылтығын сайлай бастайды. Кәнігі қол мүлт кетсін бе, тау жаңғырып мылтық даусы тиыштықты бұза, алыс-алыс белдерге кетіп жатты. Артынша оққа ұшқан киіктің қып-қызыл қаны жаңа атып келе жатқан күннің бетін жапқандай, тас үстімен сорғалап мөлт-мөлт тамып жатты. Бойынан әл кете бастаған киік ақырғы күшін жинап, ышқына кері жалт бұрылды. Сол кезде киіктің қос өкпесін тесіп өткен қорғасын оқ қайыра кері серпіліп, зуылдаған бетте өз олжасына масаттанып тұрған аңшының жүрегін тесіп өткен екен.

Киіктің де, аңшының да көздерінде таудың үшкірлене біткен шыңдарының суреті көл бетіндегі ай нұры секілденіп дірілдей тұнып қалыпты деседі. Аңшыны ұрған киіктің киесі дейді аңыз. Содан бері тау киелі саналып «Әулиетау» аталып кетіпті.

55. ӘШЕКЕЙ ҚЫЗ

Әшекей сұлу ертеде қазіргі Ақмола облысы, Қорғалжын өңіріндегі Құланөтпес өзенінің бойында өмір сүрген байдың жалғыз қызы болған екен. Сөйтіп, жоңғар шапқыншылығы кезінде жоңғарлар Ұлытауға дейін, нақтырақ айтсақ, Қарасиыр Бұланты өзенінің бойына дейін барған кезде Әшекей сұлудың ауылын шабады. Сөйтіп, Әшекей қыздың жұртына, әкесіне айтады: «Қызыңды маған бересің, егер бұл бұйрығымды орындамасаң бүкіл еліңді қырып-жоямын», – деп сұс көрсетіпті. Содан қыздың әкесі және халқы соған көніп, жоңғардың әскерін бастап келген қолбасшыға қызын бермекші болады. Әшекей қыз да бұған келісімін береді: «Мені отыз күн ойын, қырық күн тойын беріп ұзатыңдар», – дейді.

Үй тігіп, батыр кірген кезде Әшекей сұлу да беліне қанжар байлап, соңынан кіреді. Оны күзетшілер тексермей, отауға кіргізеді. Жоңғардың батыры шешініп жатқан кезде Әшекей қыз қанжарымен жаудың жүрегіне сұғады. Сол уақытта жоңғардың әскері сезіп, сол арада Әшекей қыздың басын шауып алады. Батыры өлген соң жоңғардың әскері еліне қарай қашады.

Әшекей сұлудың еліне деген ерлігі халқының арасында өшпестей із қалдырды. Қазір сол жер «Әшекей жазығы» аталып кетті.

56. БАБАТАЙ

Көнекөз қариялардың айтқан аңызы бойынша бір кездері Бабатай өзенінің орта тұсынан биіктеу жерден жаз мезгілінде бір тай көрінетін болған және жылма-жыл көрінетін тайдың не түсі, не жасы өзгермеген. Осыны байқаған жергілікті халық әлгі тайды жердің иесіне жорып, яғни арғы ата, түп төркіні деген мағынада пайдаланып, біздің киеміз деп пайымдаған. Осыдан келіп Бабатай деген атау шыққан дейді.

57. БАЗАР БЕЙІТІ

Базар – әйгілі Тана мырзаның ұлы атасы. Жылда осы жаққа жайлауға шығады. Бір жылы Базар байдың жылқысы бір шаруаның егініне түсіпті. Егіннің біраз жерін бүлдірсе керек. Ызаланған әлгі шаруа Базар байдың киіз үйіне кіріп, төрде қаннен-қаперсіз шай ішіп отырған байды мылтықпен атады да салады. Базар тіл тартпай өліп кетеді. Дес бергенде, мылтық даусын жылқыдағы азамат балалары естіп, атпен шауып келсе, әкелері ұзыннан түсіп өліп жатыр. Шешелері ес-түссіз талып қалыпты. Сонадай жерде атқан шаруа жаяу кетіп барады екен. Байдың төрт баласы қуып жетіп, әлгінің мойнына арқан тастап, сүйретіп жүріп өлтіреді. Сөйтіп, өздері Тарбағатай тауының қыстауына көшіп кетеді. Содан бастап бай жерленген жер «Базар бейіті» атаныпты.

58. БАЙЕДІЛ-ТОҚАБАЙ

Сарысу өзенінің жағалауында екі жас жауынгер Байеділ мен Тоқабай кездесіпті. Олар екеуінің жоңғардың шабуылына қарсы тұруға бара жатқанын, екеуінің жолы бір екенін біліп, достасады. Олар: «бір-бірін осы дүние мен о дүниеде тастамаймыз» деп анттасады.

Бірнеше жылдан кейін екі дос отандарына жеңіспен қайтып келеді. Екеуі Тоқабайдың ауылына жақындайды. Бір себептен іштей қуанып келе жатыр, ал бір себептен қоштасу сәті жақындаған сайын іштей жандары күйіп келеді. Жолда олар демалғанын дұрыс көріп, аттарынан түсіп, жайылуға жібереді. Ал өздері от тұтатып, киіктің етін пісіріп жеп демалады. Табиғаттың сұлулығын айтып, айдың жарығын әңгімелеп жатқанда ұйықтап қалыпты.

Таңертең бірінші Тоқабай оянады. Досының ұйқысын қимай, аттарды жетектеп ерттеп, досын оятады. Бірақ досы тұрмайды. Тоқабайдың жүрегі аузына келеді. Байеділді жұлмалап оятып көрсе, досы өліп қалыпты, оны улы кене шағып алған екен.

Енді Тоқабай досын қайтыс болған жеріне жерлейін десе жер жаман екен, үсті құм болғанымен, астыңғы жақтары тас. Жалғыз қылышымен ұрғылап, соғып жатқанымен тасты жер берілмепті. Ал, шілденің ыстығында мәйітті бір жерден басқа жерге ауыстыру адамды сыйламағандығы. Жарты күн қазуға тырысады, ыстықка мәйіт бүліне бастайды. Амал болмағандығынан Тоқабай құммен жауып, белгі ретінде жерге қылышын шаншып кетіпті. Өзі ауылына көмек іздеуге кетеді. Қайтып келсе досының мәйіті жоқ екен. Ұзақ іздеулер ешқандай қорытынды бермепті. Өзінің досын ойлай Тоқабай Байеділ жатқан жерінде өзінің дәл сол жерде тұратынын шешіпті. Ал сол төбешік Байеділ деп атанды.

Уайым мен қайғы Тоқабайға тыныш өмір сүруіне мүмкіндік бермейді. Көп ұзамай бір жылдан кейін Тоқабай да қайтыс болды.

Өлім алдында өзінің туыстарына өсиет қылып айтып, осы жерге, досының қасына қарсы төбешікке жерлеуін сұрапты. Ол төбешікті Тоқабай деп атапты. Сол сәттен бастап ол жер «Байеділ-Тоқабай» деп атаныпты.

59. БАЙҚАЛ МЕН АҢҒАРА

Ертеде барлық Сібірді билеп-төстеп жүретін бір бай адам болыпты. Оның байлығына қоса, ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс екен. Байлығына батырлығы сай болып, барлық Сібірді аузына қаратыпты. Сондықтан Байқалдың лақап аты «Сібір» атаныпты.

Байқалдың байлық, батырлық-ерлік, жақсылық қасиетіне қоса, қаһарлы, ашулы, ызғарлы сипаттары да болыпты. Байқалдың бір іске көңілі түспей, ашуы келсе, ол бетін түстікке бұрып қараса, барлық Сібірдің келбеті өзгере бастайды екен: күн өздігінен суытады, аспан түнеріп бұлттанып, бұлттар ерсілі-қарсылы көшіп, ызғарлы қар-жаңбыр жауып, жел соғып, теңіз тулап жағаны соғып, орман да бойын жазып тік тұра алмай еңкейіп басын иіп мөлиіпті. Жер бар сырын ішіне тартып, тоңып қатып қалыпты. Жануарлар батырдың бұл қаһарына шыдамай, бойын көрсетпей, бас паналап көрінген ін-шұңқырға тығылыпты да, батырдың ашуының қайтуын күтіпті.

Ал батырдың ашуы қайтса, бетін терістікке бұрғаны. Онда манағы құбылыстың бәрі өзгеріп, барлық Сібір жайбарақаттыққа айналып, барлық жаратылыс рақат табады екен.

Байқалдың Зарлық деген жалғыз қызы бар екен. Ол қыз дүниеде теңдесі жоқ Аңғара деген батырға ғашық екен. Жастардың бұл сырын білсе, Байқал барлық Сібірді екінші түрге айналдырып жібереді, өйткені бір жорықта Аңғарамен кездесіп қалып, екеуі бірін-бірі көрместей болған екен. Екі ғашық Байқалдың бұл мінезін біліп, енді не істерін білмей дағдарысады, сөйтіп жүргенде бұлардың сырын Байқал сезіп қалып, алдымен қызы Зарлықты өлтірмекші болып ұмтылады. Зарлық қорқып тауға барып тығылады. Сол тау артынан «Мұңлық-Зарлық» атанады.

Ал Аңғара қорықпады, бірақ атасына қарсы келмей бетін солтүстікке қаратып, жан-жағына қарап тұрды да, алға жүре берді. Бұл кезде Байқалға да ой түсті ме немене, ойланып артына қарай-қарай тартып отырды.

Ал Байқал осы қылған қаталдығына өкініп, жер бауырлап жата кеткен екен. Қайғысының күштілігінен жер ойылып, түпсіз терең көлге айналыпты. Одан шыққан су Аңғараның ізімен жүріп, ағып отырып үлкен өзенге айналыпты.

60. БАЙҚАТЫН

Балқаш көлінің жағасында ерлі-зайыпты екі адам болыпты. Әйелі өте ақылды болса керек. Келін боп түскен жері үш ағайынды деп аталатын арғын елінен екен. Үш ағайынды руының қыдырынан тараған. Отау тіккен күндерінен бастап-ақ ерекше көзге түседі. Өте қонақжай, дастарханды болады. Ақылымен әр нәрсенің жөнін, ретін тауып, ел арасында үлкен беделге ие болады. Жаны жайсаң, жүрегі жомарт, қолы кең ол өткен-кеткеннің бәріне де қамқор болады. Жарлыны жарылқайды. Алыстан арып-ашып келген адамға мал сойып, дастархан жайып күтеді екен. Таныс болсын, бейтаныс болсын кім-кімге де жарқын пейіл танытып, қолынан келген жақсылығын аямайды екен. Одан тарылмайды. Қайта ең бай, қуатты тірліктің иесіне айналып, бай қатын атанып кетеді. Қартайып, кейін өлген шағында балалары оған арнап күмбез тұрғызады. Ол күмбез бүгінгі күнге дейін сақталған. Өткен-кеткеннің бәрі де күмбезге тоқтап, оған зиярат етіп өтеді. Кейін ол жер Байқатын атанып кетеді.

61. БАЙҚОҢЫР

Бір жылы Сырдың бойында үлкен жұт болып, бүкіл малдар қырылып қалған екен. Соның алдында назарларға (ру аты) бір бай Қоңыр атты қызын ұзатып салған. Екі-үш жыл өткеннен кейін қыздың ағасы балаларға барып қайтайын деп барса, олар қыстан аман шыққан екен. Барса қарындасы алдынан шығып, жақсылап қонақ қылған екен. Содан қарындасы:

– Аға, ел жұтап жатса мына малдан мал алып кет, жылқыдан жылқы алып кет, – деп бір қора мал береді. Ағасы малды ауылға әкеліп, әркімге таратады. Жұрт: «Мұны қайдан алып келдің?» – деп сұрайды. Сонда ағасы:

– Қоңырдың барған жері жақсы екен, қыстан аман-есен шыққан екен, – дейді. Оны естіген жұрттың біз де құдаларға барып келейік, ең болмаса ат мініп келейік деп барғандарының ешбіреуі құр қол қайтпайды.

Содан Қоңыр деген қыздың барған жері бай болған соң, осы жер «Байқоңыр» аталып кеткен екен.

62. БАЙТУҒАН

Бірде Әлдеберген, Байтуған, Жақып-Кеңгір ауылы болып, көшіп бара жатқанда ағайын арасында іріткі туады. Содан алакөздік ерегес кеулеп, көш бұзылады. Осы жолы киқарлыққа салынған Байтуған ағайын-туғандарынан бөлініп, бұған дейін атаусыз келген оты мол қақтың бойында қонып қалады. Сөйтіп, әуелі «Байтуған қонған», ал кейіннен «Байтуған» атапты. Бұл жерге су жайылып, кәдуілгі көлге айналуы, үйрек-қазы қонып, балықтың пайда болуы сірә, кейіннен, әлгі жан-жақтан тоған тұрғызып, жасанды көлтабандардың өмірге келуімен байланысты болса керек.

63. БАҚТЫ ТАУЫ

Асан Қайғы «Жерұйық» іздеп, жер дүниені шарлаған. Жақсы-жаманын барлап жүріп біздің Түндік өзеніне жеткен екен. Бір түнеп аттаныпты. Желмаясына мініп тұрып «Пай-пай! Ащылы-тұщылы ой Түндік, маңырап жатқан қой Түндік, Шопан атаға құтты қоныс екен ғой», – депті.

Түстік жердегі өлкесі қайың тал, тау-тасы, қарағай-шыршалы, сай-саласы қалың шалғын айнала етегі шымырлап атып жатқан сансыз бұлағы бар тауды көргенде: «Жерім-ақ екен! Алланың жарылқауы-ай! Алақандай тау болса да айналасындаты елге құт-береке, ырыс пен бақ екен ғой!» - депті. Сонан «Бақты» деп атанып кетеді.

64. БАЛАҒАЙЫП ҮҢГІРІ

Баяғы өткен жаугершілік заманда осы ауылға күтпеген жерден қапыда тиіскен жау қамсыз отырған жұртты аяусыз қырып салған көрінеді. Сонда нөпір халықтың ішінде аман қалған жалғыз бала тауға қарай дедектей қашып, жыпқыл тас арасындағы бір үңгірге барып тығылыпты. Ізбе-із қуып келе жатып, көз алдарындағы баладан айырылып қалған жау әбден әбігерге түседі. Тау-тасты шарлап, қанша іздегенімен, бірақ бала таптырмайды.

Ойламаған жерден жұмбақ көрініске тап болған қуғыншылар «Бір Құдайдың кереметі шығар, сондықтан Алланың қаһарына ұшырамай тұрғанда тезірек кетейік» деп, аттарының басын кері бұрған екен...

Жазықсыз қуғын-сүргінге ұшырап, жапа шеккен күнәсіз жас өспірімге койнын ашып, пана болған қара тас бертін келе «Балағайып үңгірі» аталып кетіпті.

65. БАЛҚАНТАУ, ҚУ ТАУЛАРЫ

Осы өңірдің атақты байының Балқан атты сері, әнші-күйші батыр ұлы болады. Ол құралайды көзге атқан мерген екен дейді. Балқан осы таудың етегіндегі көлдегі аққуды атып алған екен. Аққудың киесі болар, Балқан сүйген сұлуына қосылған соң, бірде аңға шығады. Осы тау ішінде киелі бір елікті атып, жолда өзі мерт болады. Сол бай баласының атымен «Балқантау» аталыпты-мыс.

Айтып өткендей бұл тауларды «Қу таулары» деп те атайды. Ертеде бір мыңғырған малы бар бай осы жерге көшіп келіпті-мыс. Осы тауда баласын жоғалтып бір күн, бір түн, бір апта, ай іздеп таба алмапты. Күндердің күнінде шаршаған бай бір тастың үстіне отырып, «Әй, қусың-ау, қусың» деп, содан «Қу тауы» аталып кетіпті.

66. БАЛҚАШ

(І-нұсқа)

Ерте заманда осы көлдің жағасын мекендеген бір байдың жалғыз қызы кедейдің жігітімен көңіл қосады. Бұл жайды тек қыз жеңгесі ғана біледі. Уақыт өте келе байдың ерке өскен жалғыз қызының кедей жігітінен аяғы ауыр болып қалады. Не істерін білмей сасқан қайын сіңлісіне жеңгесі мынадай ақыл береді:

– Әкең сені бұл жігітке бәрібір қоспайды. Ал сенің мына жағдайыңды естісе екеуімізді де оңдырмайды Өлімнен ұят күшті емес пе? Сені өз қолымен өлтіруден де таймайды. Жігітіңнің сені аламын деген сөзін қайтесің. Оған бәрібір туған-туыстарың өліп бара жатса да ризалығын бермейді. Оның алып қашам деген сөзі бар емес пе? Сенің жалғыз ғана жолың сол. Әрине, ел шулар. Бірақ ел дүрлігіп басылған соң-ақ ата-анаң кешірер. Солай істе! – дейді.

Жеңгесінің ақылын тындаған қыз қашуға дайындалады

Бірақ бір күні жеңгесі әңгіме арасында қарындасының жағдайын ағасына байқамай білдіріп алады. Бар шындықты қазбалап сұрап алған ағасы сол кедей жігіттің үйіне іздеп барып, қатты ашу үстінде өлтіріп тастайды. Бұны естіген қыз:

– Онсыз маған өмірдің қажеті не? Бұл өмірде мен көрерлік қандай қызық қалды? Сүйген адамымнан айрылып, ата-анамның көзіне күйік болғанша, қайғымен өмір сүргенше өлгенім артық емес пе? Елдің қарғысын, балағат сөзін естігенше аш балыққа жем болайын! Көлге кетіп, суға батып, қарамды өшіріп өлгенім артық. Одан да балыққа жем болайын, – деп өзін мерт етеді. Осы уақиғадан кейін көлді «Балық аш» атап кетеді. Көлдің аты уақыт өте келе «Балқаш» болып біржола аталып қалыпты.

67. БАЛҚАШ

(ІІ-нұсқа)

Ертеде Балқаш деген бай болған екен. Оның көркіне ақылы сай Іле деген қызы болыпты. Іленің көріктілігі мен ақылдылығы жан-жаққа аңыз болып тарайды. Ілеге құда түсушілер келе бастайды. Бірақ Іле қыз олардың бірде біреуіне өз сезімін алдырмайды. Сол елде Қаратал деген батыр, кедей жігіт болады. Ол үнемі жарлы-жакыбайлардың сөзін сөйлеп, оларға көмек беріп жүреді. Бірде Балқаш бай үлкен ас береді. Бұл аста ақындар айтысып, жауырындары жерге тимеген палуандар белдеседі. Шабандоздар бәйгеге түседі. Бұл асты бергенде Балқаш байдың ойында қызы Ілеге болашақ күйеу іздеу де жоқ емес-ті. Осы аста Іле мен Қаратал кездеседі. Бір көргеннен бір-біріне тәнті болған екі жас тек іштей ұғысады. Сегіз қырлы, бір сырлы Қаратал бұл аста ерекше көзге түседі. Балқаш бай қызы Іленің Қараталға ерекше ілтипат көрсетуінен қатты шошынады. Қараталды қызына тең көрмейді. Балқаш бай бақыт тек байлықта деп ұғады. Қаратал Ілеге қанша ынтызар болғанымен, арада алынбас қамал барын ұғады. Ол – өзінің кедейлігі еді.

Іле Қараталды шын сүйетіндігін айтып, әкесінен рұқсат сұрайды. Балқаш бай рұқсат бермек түгілі жігіттің атын атауға тыйым салады. Ақыры ебін тауып, Іле мен Қаратал ауылдан қашып шығады. Қызының кедей жігітпен қашып кеткенін білген Балқаш бай өзі бас болып арттарынан қуады. Іле мен Қаратал қуғыншылардан құтылмасын біледі де, әкесін тосып алады. Әкесімен бір ауыз сөзге келеді. Іле: «Әке, мен тек Қараталды сүйемін. Өмірде байлықтан жоғары күш бар екенін білмедің. Ол күш – махаббат. Өзіңнен соңғы өтінер жалғыз тілегім: тіршілікте бірге болмаған тәніміз о дүниеде бірге болсын, Қаратал екеуімізді бірге жерле», – дейді де биік құздан етекке құлайды. Қызының парша-парша болған жансыз денесін көрген Балқаш бай есінен танып құлайды.

Арада біраз уақыт өтіп, өзі-өзіне келген Балқаш бай жанындағыларға: «Мен өмірде үлкен қателік жібердім. Адам үшін бар байлық та, бақыт та бала екенін енді түсіндім. Тірлігімде жіберген қателігімді о дүниеде жуайын, Іле мен Қаратал екі сағам болсын», – деп екі баласының ортасына жатып, өзіне-өзі қанжар салады. Міне, Балқаш көлі Балқаш байдың көз жасынан пайда болып, үнемі екі сағасынан келіп құятын Іле мен Қаратал демімен толығып отырады екен.

68. БАРСА КЕЛМЕС

Менің естуім бойынша мыңнан жүз елу жыл яки екі жүз жыл бұрын аталған халықтың қойған аты екен. Өйткені оның себебі сол кездегі қазақ халқының негізгі тәртібі мал бағу мен мал асырап көбейту екен. Жаз кезінде қыстаудан шығып мал үшін соны жерді іздеп Каспий теңізінің шығыс жағасы, Арал теңізінің батыс жағасын, Арқаны жайлаған қара қазақ халқы екі теңіздің бойына айырыла көшеді екен. Мал жайлауына жер сонысын іздеуші көшпелі халықтың басшы адамдары теңіз жағасына келіп, биік шыңдардың басына шығып, Арал теңізінің көз жеткісіз көлеміне таңғала қарайды екен. Бұл Арал теңізінің ортасында үш жерде арал бар. Бұл үш аралдың арқа жақ шетіндегі аралдың атын Барсақ деп қойған, себебі шың басына шығып қараушы адамдардың бұлтсыз, ашық, тынық күндері көзіне мұнартып көрініп тұрады екен. Әр уақыт теңіз жағасына келіп теңізді таңырқап қараушылардың көзіне көрініп тұрады. Бірсыпыра көрген халықтар: «теңіз ортасындағы бұл бір үлкен арал ғой, іші малға да өте жайлы шығар өзіне бір барсақ» дейді екен. Жыл сайын келіп көрушілер осы әңгімелерді айтып, өзіне бір барсақ дей береді екен. Ауылға келіп аралды көрмеген адамдарға аңыз қылып, басқа да көрмеген шаруа қазақтарға да айта отырып өзіне бір барсақ дейді. Соңғы жылдарда осындай аңыз, әңгімелермен Барсақ атауы атаныпты. Сол кезгіден қалған біздің арамызда теңіз жағасындағы елдердің айтып жүрген нақыл сияқты бір әңгімелері бар.

Сол заманда Боташ дейтін малға да бай, балаға да бай бір адам болыпты. Өзінен өрбіген балаларынан төрт шаңырақ құралған дейді. Байдың өзінің үлкен үйіменен бес үй болыпты, балаларынан өрбіген ұрпақтарымен отыздан астам жан болыпты. Қарауындағы малшы, көршілеріменен бір бөлек ауыл болып, мал жайына шығып көшіп қонып жүреді екен. Сол кездегі Барсақ атауының аңыз-әңгімелері Боташтың құлағына тиеді. Мұны естікен Боташ өз көзіменен көруді құмар етіп, бір жылы жаз кезіндегі көктем уақытында Арал теңізінің батыс жағасын ала көшеді. Жақсы аттарменен бір қанша жолдас адамдарымен Арал теңізінің жағасына келіп биік таулардың басына шығып, теңіздің кең көлеміне салқын ауасына таңғала қарап жолдастарыменен Барсақ атауы қай тұсында екен деп әңгіме қылып кеңеседі. Осындай жағдайменен бірнеше рет теңіз жағасына келіп, Барсақ атауын көзбенен іздей береді екен, бір келген ретінде Барсақ атауының тұсына кездесіп, мұнарып тұрған теңіз қабатындағы аралды көреді. Мұны көрген Боташтың ойына: «Осы аралдың ішіне өзім өтіп көрсем егер де үлкен кең атау болып қысы-жазы менің мына көп малдарыма қолайлы болса көшіп өтуім керек» деген кеуліне әсерлі қиял енді. Сол жылы күзінде қыстауына қайта көшпеді, теңіз бойында бекініп қыстап қалды. Қыс айы басталып теңіз қата бастапты, мұз бекініп ат-көлікпенен жүруге қауіпсіз болды-ау деген шамада Барсақ атауына ашық болған Боташ өте алмай, бір күні бір-екі жолдастарыменен мұз үстінен Барсақ атауына өтуге жолданыпты. Арадан бір қанша сағат өткеннен кейін ат оттатып, дем алып отырып шамалы кезден кейін атау ішін аралап көреді. Қалыңшылық тоғай екен, түрлі шөп мал оттарының әр түрі адам көрмеген жеміс, шөптерінің неше түрлісі қыс кезінде-ақ ілбіреп, құбылып тұрған. Мұны көрген Боташ: «Мынау Аралдың ішіндегі мына жеміс шөптерге малдарымды алып келіп бес жыл отырып бағып, жылына екі реттен балалатып, санын бұрынғыдан төрт есе, бес есе артылдырып төрт түлік малдарымды жабайы аң сияқты қылып қайтадан елге көшіп өтсем», – деп арман қылып келген ізіне қайта аттанады. Сол күні іңірлетіп аулына келеді.

Көп кешікпей Боташ алды-артын жинап, сонша малды мұз үстінен айдап, өзінен өрбіген барлық ұрпақтарымен, малын бағатын малшы көршілеріменен ыңырсытып малды айдап, көшті тартып отырып Барсақ атауына өтіпті. Атаудың ішін аралап, бір қалыңшылық тоғай арасына бекініп қыстайды. Малға қора керегі жоқ – өзі ық, малға малшы керегі жоқ, өз бетінше жайылады, қасқыр сияқты жыртқыш аңдар жоқ. Боташтың малының қонысы табылды. Малды ұры алып кетеді деген қорқынышы жоқ. Қойға қасқыр шабады деген қауіп жоқ. Боташтың өзіне де қолайсыз болмады, соғымын сойып майлы ет жеп, сексеуілдің шоғына қызынып отырып, Орынбордың ақ құйрық қара шайын қою салдырып ішіп, ерте жатып, кеш тұрып қысты өткерді. Осы жағдайменен егіздетіп қойын туғызып, түйе боталап, жылқы құлындап өзінің ойлаған мақсетіне жеткен шамада арадан төрт жыл өтіпті.

Боташтың малы семіріп, малының саны көбейіп, адамнан шығын болмай бесінші жылдың қысында қайтып көшіп өтуге ниеттенеді. Сол қыс айының мұз қатуын күтіп отырған Боташ төрт жыл отырған қонысын қимай, январь, февраль айларын өткізіп жіберіп, март айына кездесіп қалыпты. Март айы туғаннан кейін күн ұзап жылыта бастады. Көшетін мезгілді өткеріп алған Боташ март айының ішінде асыға көшті. Өсіп өнген есепсіз көп мал мұз бетінде қара қиюланып, көрінген көлденең шыңға қарай келе жатты. Бірнеше жылдан бері теңіз ортасындағы бөлек аралды жайлаған малменен адам көлденең шыңға қарай қайтқанын біліп, Барсақ атауыменен амандасқан тәрізденіп, көлденең шыңға аман жетуіне көңіліне қуанышты әсер енгендей болып, жылқы кісінеп, құлындары айнала шауып, түйе боздап, қой маңырап, сиыр мөңіреп, бес жылдан бері ел көрмеген қыз-бозбала жастары, көш үстінде отырып, ән қосып, өлең айтып, жылқышылар қиқулап теңіздің бетін жаңғырта бастады. Боташ жылқыдан құла айғыр дейтін бір жақсы атын ұстатып мінген екен. «Көш алдынан озып, ертерек шың үстіне көшпенен малды шығарып, бекінетін жер қолайластыруым керек екен», – деп ойлады да, құла айғырменен көштен оза жөнелді.

Күн мұнарлы шақшылап, жаз айының дымқылды самалы күн батыс арқадан теңіз ортасына қарай соғып тұрды. Боташ екпінді құла айғырменен көштен озып шоқытып отырып, теңіз жағасына таяу келіп қалды. Ат үстінен артына бұрыла қарағанда көш пенен малдың қарасы көз ұшында қара шоғырланып азар көрініп қалған екен. Боташ аттан түсіп дәрет ұстатып, насыбайын атып, тымағын ондаңқырап киіп, келе жатқан көштің бағытына қайтадан қарады. Күннің мұнарына тұман араласқандай ауа-райы қоюланып, көштің қарасы мұнарланып, әдепкіден гөрі жіңішкелеу көрінді. Ат ағынымен желге қарсы жүрген Боташ өзінің де көзі жасаурап, жасы алпысқа таяу келіп қалған жігіт көштің мұнарланып жіңішке көрінгені үшін кінәні өзіне де қойды. Осыны ойлады да, келе жатқан бағытына жүріп кетті. Теңіз қабатынан өтіп шыңға тіреле қатқан теңіз мұзының таусылған шетіне келді. Құла аттың алдыңғы екі аяғы Арал теңізінің Орынбор жақ жағасының қара жеріне тиді. Енді алды кесіп алғандай биік шың. Шың баурайына төскелеп шығатұғын мүмкіншілік таппай, шыңның жиегін жағалап құлау іздей бастады. Бұрынғы өзінің көшкендегі малын құлатқан кең жайпауыт алқап бар еді, Боташ соның бағытын іздеп сүт пісірім шамасында өзінің мыңнан бес жыл бұрын малын айдап, көшін тіркестіре теңізге құлаған іздерін көріп, сол кездегі дәуірін көз алдына елестетті. Аман жолын тауып қиялап шың басына өрлеп шықты. Көшердегі шыңның басына еру болып, екі күн отырып садақа беріп, үшінші күні көшкен жұртына келіп көлденең шыңның кең жазық маңқиған даласына бойлап қарап, сағынған түрде көріскендей Боташтың бала жастан ойнап, өніп өскен Сарыарқаның қызықты дәуірлері есіне түсіп, мұз үстінде келе жатқан бір қанша қатын-бала, қара орман ойынан да шығып кетіпті. Боташтың бұл жағдайда жүргенде ауа-райы бұзылып, буалдыр қалыңдай бастап жел қатты соғып жіберді. Мал менен адамға өтетін жаздың ызғарлы желі Боташтың киген тымағының екі жақтауы құлағы бетіне соғып, мұз үстінде келе жатқан жамағаттарын Боташтың есіне салды.

Шыңның тіке басына барып, Боташ көштің келе жатқан бағытына қарады. Шыңның биіктігі бір шақырым жоғарылықта биіктен қараған Боташтың көзіне келе жатқан көш пенен малдың қарасы аяқ астындағыдай болып көрінді. Боташ шың басында тұрып өзінің тұрған құлауының бағытына қарай көшке атой беріп тұрды. Март айының ішіндегі ұзақ күннің түстен кейінге қарай мұз бетіндегі қарлар еріп, мұздың беті көкшіл тарта бастады. Еріген қардың суын қыс аязыменен шынығып қатқан мұз бойын тартпай, соққан желдің екпініменен майда жыбырлақ иірімделіп жатты. Көкше мұздың үстінен жүріп келе жатқан керуеннің қарлы жерлермен орала жүріп көкше мұздан тайғанақтап, ат көліктер жығылып жүріс өнбеуге қарады. Мұны көрген Боташ жағалай шауып, көштің жүрісін өнбегенін біліп, тынышсыздана бастады. Боташтың сансыз көп малының Барсақ атауынан шыққанда мұз үстінен айдалған тәртібі мынадай еді: алдыңғы сабы жылқы айдалу, ортаңғы сабы көш пенен түйе, қой менен сиыр кейіннен жүру еді. Боташ шың басынан қарап бұл тәртіптің бұзылғанын көріп көңіліне уайым алды. Айдалған жылқының алдыңғы қатары шыңға таяу келіп қалды. Мал менен көштің арты недәуір жерде шалғайсыздау жерде келе жатыр. Қатты соққан желдің екпіні көкше мұзбенен келе жатқан жәндік, сиыр құсаған малдарды тайғанақтатып көтеріп ұрады. Жығылған малдар еріген қар суына былғанып жатқан орнынан тұрмай қалыпта жатыр. Көлік мініп мал айдаушы жігіттердің де аттары тайғанап жығылған малдарға жәрдем беруі де нашарлады. Малшылардың басынан ерік кетіп, Боташтың малдары шың жағасына жақындаған кезде артын желге беріп біріне-бірі ықтап қырықтап, елулеп әр жерден қала бастады. Көш үстіндегі әйел-қыздар, он жастан төменгі жас перзенттер көлік үстінде отыруына мүмкіншілік болмады. Жаяу жүру үшін он жастан төменгі жас ұрпақтарға мұз бетіндегі еріген қар суына бірін-бірі арқалап, үлкендеуі кішісін жетелеп жүруіне тағы болмады.

Осы жағдайменен көш жиек жағасына жақындап қалғанда Боташ құла айғырменен құйыла шауып, шың басынан түсіп теңіз жағасына келсе, қара жерден мұздың көбесі сөгіліп төрт құлаштай арасы қара жерден ашылып кеткен екен. Мұны көріп Боташ ауыр қайғыға еніп, тауға қайтадан шапты. Тау басына шығып, келе жатқан көшіне қарап бір тілек тіледі: «Ей, Алла, мұның ақыбетін бер», – деп ойына алыпты. Көшінің алдымен артын көзбенен шолып, өзінің шың басында тұрғанын келе жатқан жамағаттарына көрсетіп шыдамы кеткен Боташ қайтадан жағаға тағы шапты. Желдің соғуы күшейіп, ауа-райы сұрланып ұлы теңіздің тербелген күшіменен мұздың бір қанша жерінен жарық ашылып, мұз көбесі қара жерден алыстап кеткенін көрді. Үстінен мұз ашылған теңіз суының бір қанша уақыттан бері мұз астында қамалып жатқан газды буы көтеріле бастады. Судан жоғары көтерілген қара көк будың қабатынан мұз жиегі көрінбей қалды. Жел күшейіп, мұз ашылған жерлердің толқыны іріленіп, ұлы теңіздің тіреусіз ортасына қарай Боташтың сансыз малы менен өзінен өрбіген перзентімен малшылардың тұрған мұзын ығыза бастады. Дүние мүлік, мал, перзентін, барлық отанын мұз үстінен қарасын көре алмай, Боташ тауға үшінші рет тағы шауып шықты. Күн де еңкейіп батуға таянған кезі. Боташ шың басына шығып, теңіз бетіне тағы қарады. Қарақиюланып бөліне аққан мұздардың үстінде төрт-бес жерде бөлініп теңіз бетінде қалқып бара жатқанын көрді. Күн батып, қас қарая бастады, Боташтың мал-мүлік, туған-туысқан, өзінен өрбіген ұрпақ сән-салтанат дәрежесі көз ұшынан үзілді. Енді Боташ аттан түсіп ауыр қайғыға кірді. Қарайған қара орман, сонша өзінен өрбіген ұрпақтар мұз үстінде теңіз бетінде қандай жағдайға кездесіп жатқанын көзімен көрмесе де, көңілімен шолып, бармағын шайнап, таңды атырды.

Таң атып, күн шығуға таянды. Аспан ашық, бұлтсыз, ауа-райы таза, жаздың өкпе қызыл желі кешегі бағытынан әрі соғып тұр. Боташ атын тұсап отқа жіберіп, өзі шың басына келіп теңіздің бетіне көзін сала бастады. Кешегі тұнжыраған көгал мұздың орны белестеніп, бірін-бірі қуып, ақбастанып бұрқыраған толқынды теңіздің бетін көрді. Сонша еңбек етіп мақсұдына жете алмаған Боташ мұнан бес жыл бұрын өзінің барлық отаныменен үш қонып садақа беріп көшкен жұртын сонша ұрпақ, сонша мал-мүлік көз алдында елестеп ойынан шықпай, теңізге қарап жұрты айналып, сәске түс болғанша бет алыс ешқайда жүріп кете алмады.

Сол кезде Арал теңізінің батыс жағасын жайлаған қазақтың елінде Қошқыл дейтін бір қарақшы бар еді. Мұның бала жастан үйренген кәсібі біреудің малын ұрлау, ел тору, жол бағып жолаушы тонау, мұның еңбегі осы сияқты екен. Бұл Қошқыл қасына жолдас алмайды, өз күшіне сенген. Кісіге сырын айтпайды, өз ақылы өзіне жетеді. Ұзақ жорыққа жылына екі рет аттанады екен. Бірінші аттану мезгілі күзгі сентябрь, октябрь айларының қар суыменен бір жылда екі рет осы дәуірлерден пайдаланып тұрады екен. Осы биыл Қошқылдың жазғы жорығы еді, түн елдің қыстағыменен жайлауын аралай жүріп күндіз елсіз далаға шығып кетеді екен. Түнде ел ішінде жортып күндіз елсіз майданда биік төбелердің басына шығып, ұзын керуен жолдардың бойына келіп із кесіп, жүргіншілердің бақытын аңдып теңіз жағасына келіп, саяхатшы есебінде кеуілін көтереді екен. Осы бүгін Қошқылдың теңіз жағасына келіп сәуірдің жазғы мұнарлы самалы менен теңіздің сағымды таза ауасынан пайдаланып күн батқанша дем алып жатайын деп келген күні еді. Қошқыл шың жағалап келе жатып үш айға дейін күн көзін көрсетпей бетін жауып жатқан мұздан кеше ғана құтылып жаздың маужырай соққан қызыл желі бетін сипап, теңіздің қуанышты әсерленген бетін көріп, Қошқылдың тұла бойы босап, шаттық көңілменен маужырап, теңіздің тұңғиықты екі құлағын сыртына қайыр байлап, қамшыны бүктеп ұстап, кер аттың тізгінін ер басына ілдіріп, өз ауанымен келе жатқанда оттап жүрген тұсаулы құла айғырды көріп, өзінің істеп жүрген кәсібі ойына сап ете түсті. Қошқыл қамданып аузына орамалын тартып, тымақты көзіне түсіре киіп, соққыны тақымынан шығарып құла айғырдың қасына жетіп барды. Жүгенсіз шылбыры көтеріліп ер басына ілінген алдыңғы екі аяғы тарт тұсалған қарғып оттап жүр екен. Қасына келген Қошқыл аттан түсіп құла аттың тұсауын шешіп, ер қасынан шылбырын алып, өз атына қайтадан мінді. Қолға түскен олжамен кете беруді ойланып тұрды да, жан-жағына қарап бұл аттың қайдан келген ізін шолды. Қарғып жайылған аттың ізі шың жағасынан шықты. Құла айғырды жетелеп Қошқыл тұсаулы аттың ізіне қарсы жүріп, осы аттың иесін көруге талап етті. Сол уақытта Боташ шыңның таусылған кемерінде беті теңізге қарап, кешегі өткен дәуірлері көз алдында елестеп ойынан шықпай, екі көзінің жасы сақалын жуып, оқтын-оқтын бетін сипап, маяжон шапанын желбегей жамылып, ішкі киімдерінің сыртынан жалпақ қайыстан істелінген кіселі қара белбеуін қатты буып, екі бүйірін қолымен сығып, малдасын құрып күңіреніп отыр еді. Сыртынан келген Қошқыл батыр Боташтың ауыр қайғыда отырғанын біліп, баяу дауыспенен хабарласты.

Боташтың екі көзі жаспенен қамасып, құлағы бітіп, теңіз бетінде кеткен жас перзенттерінің шуылдаған дауысын тек қана жүрегіне түсіріп отырған Боташ Қошқылдың бұл хабарласқанын білмей қалды. Боташтың сезбегенін біліп, ат үстінен қисайыңқырап соқаның басыменен түртіп, зәрлі дауыспенен:

– Неғып отырған жансың? – деді Қошқыл.

Қошқылдың жекіріне сөйлеген зәрлі дауысы Боташтың құлағына емескі естіліп, қос атпен тұрған Қошқыл батырға мойнын бұрып қарады.

– Елсіз далада неғып отырған жансың? – деді Қошқыл.

– Мен теңізден шығып отырмын, – деп жауап беріп Боташтың көзі құла айғырға түсті.

– Недегі қайғыда отырған адамсың, жолдасың бар ма, ауылың қайда, теңізден шықтым деуің не, жөніңді айт, қайдан келе жатқан адамсың? – деді Қошқыл.

– Менің жөнім сол ғой, теңізден шықтым, маған жөніңді өзің айт. Теңізден шығып жатқан адам көрген жоқсың ба? – деді Боташ.

– Ай, сен өзің есі ауғаннан аман адамбысың? Осы көз жеткісіз шалқыған теңізде адам бола ма, жөніңді айтсайшы. Теңізден шықтым деуің қалай, ат көлігің бар ма, атың кім? – деді Қошқыл. Боташ Қошқылды көріп жөн сұрасып сөйлескен кезде етіңе сінбеген жас уайым есінен шығып кетті. Боташ есін жиып, еңсесін көтеріп Қошқылға:

– Менің атым Боташ, жасым алпысқа келді, – деп сөзін бастады. Бастан-аяқ бастан өткізген дәуірін болған уақиғаның бәрін айта келіп, – мұның ақыбеті болғай, халық аман болғай деп Алладан тілек тілеп отырмын, – деді Боташ.

Боташтың ұзақ тарихын тыңдаған Қошқыл қарақшы ат үстінде үзеңгіге шірене бүктелген дізесін сірестіре жазып, ондалып отырып Боташқа ызғарлана сөйледі:

– Өзің Боташ бай болсаң, отыздан аса қырыққа жақын жан болсаң, жасың алпысқа таяу келгенде, қалың елдегі қара жердің дәулеті аз көрініп, теңіз қабатындағы Барса келмес атауды төрт-бес жыл жайлап бекінген, қыс айында көшпенен ілбіреген жаз айында көшіп, қатын-бала қара орманды теңізге беріп, басың қуарып, жалғыз өзің қалсаң енді несінің ақыбетіне несінің тілегін тілеп отырғаның, – деп Қошқыл қарақшы құла айғырды жетелеп жөніне жүріп кетті. Боташ атынан айрылып тағы жаяу қалды, бұл істің ізгілігіменен халықтың амандығын тілеп, өзіне қайрат беріп белін бекітіп, қамшысын бүктеп артына қайырып ұстап, өзінің жазғы мал жайлау мекеніне қарай Боташ бет алып жүріп кетті. Боташ құла айғырды жоны қашып жортып жүрген Қошқылға беріп, қатын-бала, қара орманды теңізге тапсырып, өзі отырған теңіз жағасындағы шың кемеріменен қоштасып жүріп кеткенде күн төбеден ауған кезі еді.

Жаздың басталған айының орта кезі, бұлтсыз аспан ашық, мөлдірдей ауа-райы таза болмашы құбыладан сәуірдің сағымды самалы есіп тұр. Құбыладан арқаға жүргінші жыл құстардың түрлі әдемі үндері әуені жаңғыртады, қар еріп, жер қарайып, қураған мал оты шөптердің басы бөрітіп төбелердің күнгей бетінен тоң жібіп, қылтиып шыққан түрлі дәрі шөптердің исі жер үстінен кісі бойы көтеріліп, ауыр қайғылы келе жатқан Боташтың жүрегін тербетіп бұрынғы ел жайлауы мен мал өрісі сай-саладан аң қағып, тазы жүгіртіп, ат шапқан дәуірлерін еске түсіріп жаз сағымменен ат шапқан отаулана көрінген биік шоқылардың басына көз жібере қарап Боташ мамырлай басып жүріп келе берді. Кешегі өткен күннің ауыр қайғысын кеуілге бекіткенмен енді пайдасыз екенін біліп, жүрегін тұрғызып белін қатайтып алды. Төбе-төбенің басына шығып, айнала қарап, осы жағдайменен Боташ намаздыгерден ертелеу кезінде бір үлкен керуен жолға кездесті. Жол бойына келіп, жақын кезде жүргіншінің жасаң топыраққа түскен жаңа іздерін көріп, өз тобының сүрлеуін көргендей-ақ бұрынғыдан да гөрі бойына жігер құйыла бастады. Боташ енді жолдан шықпады, жолдың батыс арқаға қарай кеткен бағытына қарай жүре беріп, күн батып ымырт үйірілгенше ешбір жанды кездестіре алмай, көсілген ұзын жолдың бойында Боташ бір өзі қонақ болды. Бойынан қайғының зәрін кетіріп, орнына қайратты жігер сақтаған Боташ маяжон шапанын бүркене қисая кетті. Боташтың жастық дәуіріндегі пердесі ашылып, түсіне кірді. Асыл тастардан орнатылған патшалық сарайындай ақ ордаларда неше түрлі сән-салтанат бау-бақша, қазине мүлік, көз жеткісіз көкорай көк шалғынды жайлаған есепсіз малдарға ие болып жүр екен. Осындай сән-салтанат дәрежеге өзі ие болып жүріп, жалаңаш етіне киген алпыс ілгекті тозығы жақындаған көйлегі бар екен. Соны шешіп тастай алмады. Осындай қызықты түстерді ұзағынан көріп, Боташтың еті мұздап ояна келсе, таң атып қалыпты. Орнынан тұрып шапанын қағып сілкіп, үстіне киіп алып, кіселі қайыс белбеуін қаусырына орап қамшысын екі бүктеп артына ұстап, Боташ кешегі бағытына жүріп кетті.

Күн қыза сәске кезінде батыстан шығысқа қарай қаптай жайылған көп малға кездесті. Жол қапталындағы биік төбенің басына шығып қаптаған қалың жылқының кейінін күтіп тұрса, құрығын сүйреткен екі жылқышы төбенің басында отырған Боташқа келіп сәлем беріп:

– Ақсақал, жолыңыз болсын, қайдан келесіз, ат-көлігіңіз қайда? Елсіз далада неғып жүрген адамсыз? – деп Боташтан жөн сұрады. Бұл екі жылқышыға Боташ бастан өткен оқиғаның бәрін айтып берді де:

– Менің жөнім осы, отар ауылдарың қайда? – деді. Жылқышылар Боташтың сөзін таңғала тыңдап, жүректері мұздап, бойлары қалтырап, көздері аларып, тереңнен күрсініп, есінен танып, Боташтың сұрағына жауап беруді де ұмытып кетіпті. Жылқышылар әлден уақтан кейін орындарынан тұрып, аттарына мініп, қаптай жайылған жылқының ішіне қиялай шауып кіріп кетті. Жылқышыдан жөн-жосық біле алмай қалған Боташ тағы қандай күйге кездестім деп құмалақпенен бал ашып отырып қалды. Бұл екі жылқышы жылқының алдын орала шауып, жылқының назарын батыс бетке бұрып аударып, екеуі екі жағынан тықсыра айдап, Боташ отырған төбенің тұсынан өткере салып, жылқының ішінен семіз алаяқ бір торы жорға атты ұстап алып, бал ашып отырған Боташқа тағы келді. Екі жігіттің бірі аттан түсіп, өз атының ер тоқым құралын алаяқ торыға салып даярлады. Өз атын жалаң тоқымменен жайдақ қалдырды. Екінші жігіт ат үстінде тұрып Боташтың манағы сұрағына жауап берді. «Ей, аға, орныңыздан тұрыңыз деп қамшысын екі бүктеп ұстап батыс жаққа қарай қамшысын қайта көтеріп сонау төбенің арғы астында біздің отар ауыл бар. Соған барамыз», – деді. Боташ зіл басқан кеудесін азар көтеріп, орнынан шаққа тұрып тор аттың қасына барды. Аттың шылбырын ұстап тұрған жігіт Боташты тор жорға атқа аттандырып жіберді. Бұл екі жылқышы жігіттің басқын табуы алдыңғы күнгі көрген Боташтың тау қанатынан кем болып жүрген жоқ. Боташты ертіп ауылға алып келді. Үйге кіргізіп ас, су беріп отырып әңгімеге кірісті. Боташтың жай-жапсарына түсінген жылқышылар былай деп әңгіме бастады.

– Біз бұнан бес жыл бұрын сізді теңіз ортасындағы Барса келмес атауға қыс кезінде барлық отанымен, есепсіз көп мал, малшы адамдарыменен бір ауыл болып өтті деп есітіп едік. Бірақ қайтып өтті дегенді есіткеніміз жоқ. Кеше соңғы кездерде шаруалар арасында әңгіме болып жүрді, Барсақ атауға барған Боташ қайтып келмеді деп. Бес жылдан бері сізден күдер үзген адамдар айтып жүр еді, ол аралда пері бар дейді, оған барған адам Барса келмес деп аңыз қыла сөйлейді, – деп жылқышы жігіттердің бірі сөзін тоқтатты. Ауыр күрсініп Боташ:

– Иә, оған барған адам барса келмес, барса келмес, барса келмес, – деп үш рет айтып, көзін тас қылып жұмып қойғанда екі бетінің алмасынан тарыдай домаланған жас сақалының орта жеріне іркіліп тұрды.

Боташ көзінің жасын бармағымен іліп тастап, бетін алақаныменен қос қолдап сыпырып, отырған үй ішіндегі жамағаттарға қарап мұңая сөйледі.

– Иә, шырақтарым, өткен дәуірімде перзент пен малға бай болдым, ойлаған мақсұдыма жеттім, сонда да басыма мүйіз бітпеді. Сонша өзімнен өрбіген перзентімнің байлығы мен есепсіз көп малға қанағат етпедім. Қазақтың аяқ жеткісіз Сарыарқасына симаған мал теңіз ортасындағы алақандай Барса келмес аралға сиды. Осынша қалың дәулет, есепсіз байлық таңның атуынан күннің батуына жетпеді. Осы дәуірдің бәрін бастан өткізіп, қара көңілім қарар тауып отыр. Енді мені өз еліме жеткізіп тастаңыз, – деп Боташ әңгімесін тоқтатты. Жылқы отарындағы ауылдың адамдары Боташты бір күн қондырып қонақ асы сыйлығын беріп, ертеңіне ат көлік мінгізіп, адам ертіп сәске кезінде Боташты еліне аттандырды. Елін сағынған қам кеуілді Боташ жедел жүріспенен күн жарымда еліне жетті. Ағайын-тума, жақын жекжаттары Боташтың бұл халде болғанын есітіп, Боташ түскен ауылға жинала келіп көңіл айтып, Боташтың қайғылы кеуілін жұбатып, бірнеше күн ағайын-тумасы бір ауылдан екінші ауылға қонаққа шақырып, сый дастархан түрлі құрметпенен Боташты бір ай шамасына дейін ел үстінде жүргізді. Ағайын-тума ел халқы құралып кеңесе отырып Боташтың үстіне үй тігіп, алдына мал салып, әйел алып берді. Боташ өз алдына тағы құрала бастады. Жыл тәулігі біткенде Боташ бір ер балалы болды, мал өсе бастады, екінші жылға қарағанда тағы да әйел алды. Екі әйелдің үстіне екі үй тігіп, қайта өрлеген бақыт, қаптап өскен мал Боташтың тозған кеуілін жаңарта бастады. Өскен мал, өңген перзент жиырма жыл ішінде Боташтың бұрынғы құрбысына келді. Боташ алдыңғы туған екі баласын үйлендіріп, екі отау тігіп төрт шаңырақ болып құралды. Бұл балаларынан да немересін көрді. Осы дәуірменен Боташтың жасы сексеннен өтіп қартайып отырды...

69. БАРША ТАС

Өткен дәуірлердің бірінде жаз жайлауы бар, қыс қыстауы бар бай адам өмір сүріпті. Ол өзі сондай аңқау екен. Бай болғаннан кейін дәулетке қызықпай тұра ма, қай тұстан қандай пайда түсірем деп жанталасумен жүреді екен. Күндердің бір күнінде аңқау байдың дүниеқоңыз екендігін сезген бір жігіт үйіне келіп түседі. Үстінде оқалы шапан, астында әсем сәйгүлік кербез көңілді келісті жігітті бай жалпақтап қарсы алады. Ет желінеді, қымыз ішіледі. Көңілі орнына түскеннен кейін үй иесі қонағынан жөн сұрапты. Сонда әлгі жігіт:

– Бәле, байеке, сіз мені қалайша танымай отырсыз, мені бүкіл иісі қазақ таниды. Өрісім толған мал, жерім толған алтын-күміс байлық. Көңілім түссе сізге де қарасамын, – депті.

Оның сөзіне иланған аңқау бай:

– Сен шамалы тұра тұр, мал-жан өзімде де жеткілікті. Сен маған анау алтын тастарыңнан қарайлассаң. Мен де қарап қалмаспын.

Жігіт келісім бере қояды. Сөйтіп байды қасына ертіп, жігіт өзі алдында көріп кеткен бір кең өлкеге келіпті. Өлкеде жерде жатқан жылтыр тастар, жаңағы жарқырауық тастарды көрген бай алтын екен деп ойлап осы жерді маған бер деп жата кеп жабысады. Басында көніңкіремеген жаңағы жігіт артынан келісім беріп, ақысына байдан екі мың жылқы алып, алдына салып, көз көрмес, құлақ естімес жаққа кете барады. Бай болса мақтанышпен ауыл адамдарын ертіп, сол жерге алып келіп көрсетеді. Сөйтсе алтын деп жүргені жай жылтыр тастар болып шығады. Жылтыр тасты жерді көпшілік Баршатас деп атап кетеді.

70. БАРШЫН БЕЙІТІ

Баяғыда бір қарапайым адамның Баршын деген қызы болыпты. Ай десе аузы, күн десе көзі бар дегендей керемет сұлу, әрі ақылды қыз болған екен. Содан бір уақыттарда бойжеткен қызға жан-жақтан құдалық басталады. Бірақ әкесі «Бала әлі жас. Кезі келгенде өзі қалағанына беремін», – деп ыңғай бермейді. Менменсіп келген талай сарбаздардың тауы шағылып қайтады. Өкінішке орай, әлгілердің арасынан сөзге түсінбес дүлейлері де кездеседі. Тек қара күшке сеніп, қайтсе де қызды қолға түсірмек болады. Сөйтіп аңдуға кіріседі. Бір күні түнде дүзге шыққан Баршынды бір еңгезердей ер адам атқа өңгеріп ала жөнеледі. Бір сайға алып барып қол-аяғын шешкенде Баршын байғұс: «Ағатай-ай, мендей қарындасыңыз бар шығар. Аяй көріңіз. Арымды таптамаңыз», – деп жалына шырылдайды. Оған көнген дүлей бар ма? Баршынды жерге алып ұрады. Сонда Баршын әлгі дүлейдің қынындағы қанжарды суырып алып, бір сәт те ойланбастан өз жүрегіне бойлата сұғып алады. Қаршадай қыздан мұны күтпеген дүлей зәре-құты қашып тұра жөнеледі. Не болғанын таңертең бірақ білген әке-шеше, ағайын-туған арын арашалап опат болған ару Баршынды ақ жауып, арулап қойған екен. Содан бері ол жер Баршын бейіті деп аталады.

71. БАРШЫНГҮЛ

Бірәлі байдың жеті баласының ішінде ай десе аузы, күн десе көзі бар жалғыз Баршынгүл атты қызы бар екен. Бірәлі бай Бөрші-Темештен шыққан болса, осы руға жақын көршілес ру Алтай-Қарпық еді. Алтайлардың кәсібі теңізден құс аулап, саятшылық құру еді. Сол саятшылықтың қыр-сырын меңгерген Айбол мерген деген өмір сүріпті. Ол көреген, ақылды, білімді, білгір адам деседі. Оның өзінің ізін жалғастырушы Жарбол атты ұлы бар еді. Жарбол түр десе түрі бар, келбетті жігіт болатын. Ол өз кезінде сері, домбыраның құлағында ойнайтын күйші, күміс көмей әнші болған. Баршыгүлге осы сал-сері жігітіміз Жарбол ғашық еді.

Бір жылы жайлауға жиналған ел мал қамымен орналасады. Кеш түссе «Үшсарттың» жазығында жігіт-желең, қыз-келіншек айлы түнде алтыбақан құрып, ойын-сауық жасайтын. Сол кештердің бірінде Жарбол Баршынгүл аруға сезімін білдіреді:

Баршынгүл, әңгімеге кен емеспін,

Әзілкеш байдың ұлы мен емеспін.

Айтар ем ғашықпын деп өзіңізге,

Кедеймін, әттең, сізге тең емеспін, –

дейді. Баршынгүл де бұл жігітке ғашық екен. Махаббаттарын осылайша білдірген қос аққу бұл түнде сырласады. Содан талай күндер өтеді. Елге білдірмей екі жас дәурен сүріп жүре береді.

Жаз кетіп, күз түседі. Қыстың қамы басталып кетіп, Жарбол әкесімен құс аулауға теңіз жаққа аттанбақшы болады. Сол күні Жарбол Баршынгүлге тағы келіп, өзінің кетіп бара жатқанын айтады:

– Осы жұмыс біткеннен кейін екеуміз жазық Қорғалжынның даласына қашып кетеміз, – дейді. Бірақ Баршынгүл:

– Оған тым кеш болады. Әкем мені қырықта, әйелі өлген шалға бермекші. Сондықтан тез кел, – дейді. Жігіт тез келуге уәде беріп, теңіз жаққа бет алады. Сол кезде Баршынгүлдің атастырған болашақ күйеуі Бозтай болыс ерте ұрын келемін деп хабар жібереді. Мұны естіген Баршынгүл қиналады, бірақ ешкімге бұл кейпін көрсетпейді. Тек ана жүрегі ғана сезіп тұрады. Қызының мұндай халге түскенін көргенде ана жүрегі қарс айрылады. Амал қанша әйел билігі ешқайда жарамай, қызын қорғай алмайды. Ол уақытта ел той тойлап, күйеу баланы қарсы алады. Келген күйеудің түрін көрген Баршынның құрбылары, ағайындары шошып кетеді. Сол күні отауда отырған Баршынгүл ару қыздармен демалып келейін дегенді сылтау қылдырып, сыртқа шығып кетеді. Қараңғыда бір топ қыздың ішінен бөлектеніп, айдалаға қашып кетеді. Құрбылары Баршынды таба алмай, елге айтады. Сол күннен бастап Баршынгүл ұшты-күйлі жоғалып кетеді. Күйеу жақ бұндай қорлықты көрген соң бет қызарып, елдеріне кетеді. Баршынның жоғалғанын теңіз жақта жүрген ғашығы Жарбол да естиді. Ол осы жаман хабарды ести сала, өздері келісіп баратын болған жер Жақсыкөң Жаманкөңнің арасын бойлай жүріп, ақыры Құланөтпес жазығына келеді. Құланөтпес өзенінің жағасынан іздеп жүріп, көз алдында серейіп сұлап жатқан Баршынгүлдің жансыз денесін көреді...

Бүгінде өмірмен ерте қоштасқан Баршынгүлдің қыз моласы әлі тұр.

72. БАСПАН ТАУЫ

Жаугершілік заманда қалмақтар Қабанбаймен қаша соғысып, үлкен үңгірді қамал жасап, оңайлықпен алғызбайды. Қабанбай батыр өзі бастап жүздеген сақшылар үңгірдің аузын тоқтаусыз атқылап күшпен басып кіріп, қалмақты бекінген жерінен айдап шығады. Ойсырай жеңілген жау: «Енді бұл жерді екіншілей баспан, баспан» деп қашып бара жатып айқайлаған екен. Содан бұл тау «Баспан» атанған.

73. БАТЫҚ

Батық деген кісі өз заманында би болған екен. Батық сармантай руынан шыққан Алшағыр батырмен әрі құрдас, әрі жақын жолдас болыпты. Шау тартып жайлаудан көшкен кезде қатты ауырып, Ағой бұлағына қонады. Ертеңіне алып жүруге жарамайды. Өзінін ұзаққа жол жүретінін сезген би, қасында бірге еріп жүрген жолдастарына өсиет айтады. «Алла топырақты осы жерден бұйырып тұрған шығар, енді мені қозғамаңдар, осында қойыңдар. Мен ешбір тоқа баласын өткізбеймін! Бұл жер Қаракесек-тоқа жері болып қалсын!» – деп көз жұмыпты. Жолдасының қаза болғанын естіп, Алшағыр батыр бір үйір жылқысын айдап келіп, көңіл айтыпты.

Сонымен, Ағой бұлағы «Батық» деп аталып, кейін шаһарлы ел болыпты. Басында «Батық күмбезі» бар.

74. БАЯН-ҚҰМАР, ҚАШҚАНАҚ, САРЫМБҰЛАҚ

Бөке заманынан бір ғасыр бұрын қазақтың Құмар атты жігітімен моңғолдың атақты байының Баян атты қызы бір-біріне ғашық болыпты. Бірақ азулы бай қызын қазақ жігіт Құмарға беруден бас тартыпты. Ақыры Баян мен Құмар қастарына Құмардың досы Қанақ батыр мен тағы бір жігітті (Құмардың немересі) ертіп Зайсан жерінен қашып шығып Морей жеріндегі жайлау таудағы бір жотаға келіп бекінеді. Сол тұста бұл жерде Сарым деген адам бар екен. Қазір «Сарымбұлақ» сол адамның атында қойылыпты.

Ал Баян-Құмар мекендеген осы тауда да солардың атымен «Баян-Құмар» жотасы деп атапты.

Бір күні бұлар бұлақтың басына келіп тамақ істеп ішіп отырғанда Зайсан жерінен шыққан қуғыншылар келіп қалады. Осы кезде Құмардың немере інісі қарауылда тұрған екен. Ол қуғыншыларды көріп, «Қаш, Қанақ, қаш, жау келді!» деп айғай салыпты. Қуғыншының күші басым болғандықтан Құмар бастаған төрт адам сол арада қаза тауыпты. Кариялардың айтуынша осы жердегі ескі қабырларды солардыкі дейді.

Әлгі бастау кейін Қанақтың атында, яғни «Қаш, Қанақ! Қаш!» деген қапылыстағы айғайлаған сөзбен «Қашқанақ» аталыпты.

75. БАЯНАУЫЛ

(І-нұсқа)

Сонау ерте заманда адамзаттың аз кезінде құрлықтың саз кезінде, осы төңіректі екі қауым ел мекен етіпті. Күндердің күнінде олар әрі құнарлы, әрі шұрайлы жерді көріп, «мен алам да мен алам» десіп таласқа түседі. Оқиғаның арты дауға айналып, екі ел жауласа бастайды Халқымыз «Бірлік түбі – тірлік» деп тегін айтпаған ғой. Сол елдің бірінде жан сұлулығы мен тән сұлулығы жарасқан көптің құрметіне бөленген ақ жаулықты Ана өмір сүріпті. Ақылдылығын, даналығын сыйлаған ел жұрты оны Бай Ана деп атапты. Екі ауылдың игі жақсылары бас қосқан кезде Бай Ана келіп ұсыныс жасаған екен дейді:

– Бірлік бітімнен туындайды, дау мәмілеге келмесе дамайға ұласады, жаяу жарыс жасаңдар, балуан күрес қылыңдар, жамбы тігіп атыңдар. Жер жеңгендікі!

Екі жақ осыған бәтуаласып, айтқанын орындаса да тең түсе беріпті. Жаяу жарыс, балуан күрес, жамбы атудан бірін-бірі жеңе алмапты. Көп күндер өтеді. Көпшілік қалжырап, шаршайды. Тағы да кеңес қылады. Ақыры Бай Ананың алдына келіп:

– Уа, Бай Ана! Егіз жатқан екі ел едік. Жер дауының жетер шетін таппадық. Біздің байлам мынау. Осы жерді өзің қоныстан. Бұл сенің – Бай Ананың ауылы болсын, – депті. Сөйтіп Бай Ана осы өлкеге орналасыпты. Содан бері көпшілік бұл жерді Бай Ана ауылы -«Баянауыл» деп атап кетіпті.

76. БАЯНАУЫЛ

(ІІ-нұсқа)

Бұрынғы өткен заманда байлығы мен аты әлемге жайылған Қарабай деген бай болыпты. Оның ай десе аузы, күн десе көзі бар Баян деген сұлу қызы болған екен. Әсемдігі, көріктілігі алты алашқа толық тараған Баянды айттырып алғысы келетіндердің саны күн санап көбейе түскен екен. Бірақ Баян күйеу болғысы келген жігіттерді менсінбей қайтара беріпті. Абыр-сабырдан мазасы кеткен Қарабай осындай істі өткізудің басқаша жолын қарастырады. Сөйтіп, өзінің Аякөзден Түменге дейінгі аралықты алып жатқан жайлауының орта тұсы деп тамаша жер жаннаты тәрізді өлкеге Баянның ауылын қоныстандырады. Сөйтіп, ендігі келушілер осы ауылға келіп ат басын тірейтін болған. Күнде ойын-сауық, қызық-думан өткізіліп тұрыпты. Баянды көргісі келген боз-балалар жан-жақтан ағылыпты. Сөйтіп, бұл ауыл «Баянауыл» аталыпты.

77. БӘЙБІШЕ БЕЙІТ

Бұл аңыз Тәттімбеттің тоқалы жайында.

Ол кезде Тәттімбет отау иесі болатын жасқа жеткенде, Мұрат руының Ақбөпе деген қызына үйленеді. Бұдан Мұсатай, Қысатай, Исатай деген үш ұл туады. Исатай 25 жасында жай түсіп қайтыс болады. Ақбөпе ерте қайтыс болады да, жылы өткен соң, Тәттімбет Абыралы елінің Бауыр Бошан руынан Байбөрі тұқымынан 17 жастағы Есім қызды айттырып алады.

Есім жас та болса, жұртына сыйлы, қадірлі болған. Үш баланы өз балаларындай тәрбиелеп асыраған. Таңсәріден ерте тұрып алып, ұйықтап жатқан балалар оянып кетпесін деп, есік алдындағы шырылдаған боз торғайларды қуалайды. Тәттекеңнің үлкен баласы Мұсатай бұдан үлкен болса да, «шешем» деп сыйлайтын көрінеді. Жалпы балаларының қайсысы болсын туған анасындай жақсы көрген. Есімді күйші «бәйбіше» деп атаған. Осы Есім бәйбішеден туған Сәуле деген қыз болған. Бірақ ол ерте жас кезінде, он екі жасында қайтыс болған. Бүгінде Есім бәйбіше жерленген қорымда Мұсатай, Қысатай, Исатай, Сәулелер жатыр. Олардың бейіті Достар тауының етегінде Қарасор көлінің жанында. Бұл жерге жерленген себебі, Есім бәйбіше қайтыс болар кезде, өтініші бойынша, сүйретпеден түсіп қалған жерге жерленген көрінеді. Ол кезде олар жайлауларында болған деседі. Қайтыс болған Есімді сүйретпеге салып, қыстауға қарай жүреді. Сонда сүйретпеден түсіп қалған жері осы Қарасор көлінің жанында екен. Қазір де бұл жер «Бәйбіше бейіт» деп аталады.

78. БӘЙЕШ ТАУЫ

Бәйшекең Алтайдың үлкен баласы Алсайдан тарайтын Ізбасар бабамыздың ұрпағы «Ақтабан шұбырынды» жылдары ел шетіне жау келе жатыр деген суық хабарды естісімен шағын колмен жау алдына тосқауылға шыққан. Осы сапарында от сауырын суытуға, дем алуға тоқтайды. Бәйеш сол жолы туған бауырларының бірі, балгер інісіне жауырын аштыртыпты.

Сөйтіп жауырыншы інісі жаудың кері қайтқанын айтады. Сөйтсе қалмақ батырының да керемет жауырыншысы болған екен. Ол көптен аңдысып ала алмай жүрген Бәйеш батырдың жақын маңға келіп қалғанын айтады. Жаны қысылған қалмақ батыры жауырыншыдан осыған қандай айла-шара жасауға болады деп кеңес сұрайды. Балгер жауырын ашудың құпия сырларын ашып отырғанда болжамның жауырыннан айнадағы бейнең сияқты көрінетінін айтады. Осыны естіген қалмақ батыры әскеріне киімді теріс киуге бұйрық етеді де, жортуын жалғастырады. Бағанағы ат сауырын суытып жатқан Бәйеш баба азанмен ерте жауырыншысына бал аштырғанда жауырыншы інісі «аға, қалмақтар сіздің атқа қонғаныңызды біліп, кері қайтты» деген сүйінші хабар айтады.

Міне өстіп күдігі сейіліп, шамалы уақыт тосқауылда бола тұруды ойлап алаңсыз жатқан бабамызды жаудың қалың қолы қоршап алады. Осы кезде жаудан енді құтыла алмасына көзі жеткен бабамыз астындағы арғымағын інісіне мінгізіп, былай деп аманат еткен екен:

– Бауырым, біздің жау қоршауында тұрғанымызды көріп тұрсың. Жау қолы бізден бес есе артық. Сондықтан сен ауылға, елге қайт. Ауылдағы шал-кемпір, бала-шағаға басшы бол. Әрі қарай ел ішіне көшір. Мен жаудың бетін қайтарып, бөгей тұрайын. Тірі қалсам елге аман-есен барамын, жетпей қалсам мынау аманатым болсын, – деп қынабынан кездігін алып, сол қолының бас бармағын алып інісіне кесіп береді. Бірақ інісіне естіртеді:

– Сен елді дүрліктіріп шошытпа, ел шетіне жеткеннен кейін осы бармағымды табыс ет. Егер мен оралмай қалсам бармағымды Бәйеш деп қоярсындар, – дейді. Сөйтіп найзагер батыр бабамыз жаумен шайқаста мерт болады. Содан бабамыздың аманаты орындалып, Ақтүбек ауылының күншығыс беткейіндегі биік тауға бабамыздың бармағын жерлеп еді. Кейіннен денесін әкеліп қойған екен. Басына саз балшықтан күмбез орнатылып, «Бәйеш» тауы деген бабамыздың есімі берілген.

79. БӘЙТІК, ҚАПТЫҚ

ХІІ ғасырдың соңында Шыңғыс ханның тегеурінді шапқыншылығынан Тұғырыл ханның жасақтары тоз-тоз болып негізгі жақтан жойылып, аз қолмен төтеп бере алмаған Тұғырыл хан, не де болса найман елін пайдалану үшін мың миханат жапаларды кешіп, ұры жылға, тау шатқалдарын пайдаланып қаша соғысып, Шыңғыс ханның өкшелей қуған және торуыл жасақтарымен қанды шайқастар жасап, ақыры Алтай тауының шығысындағы бір қатпары қалың көлбеп жатқан ұлы тауға ілінеді. Бұл тұста алпысты алқымдап, бойынан қажыры кетсе де, көзінен нұр, көңілден ел қамы кетпеген Тұғырыл жаза басты. «Қаным бір, жаным ортақ» туысы найман Шәрі батырмен қолбасы Бекіштің шекара күзетінде жүрген жасақтарына қолды болды. Тұғырыл хан екенін білген Шәрі батыр әй-шәйға қарамай оның басын кесіп алып өз ханы Таянға жіберіп береді. Кесіліп алдына келген Тұғырылдың басын көрген Таян хан ой бауырымдап қатты өкінеді: «Қап, мынадай ұлы ханды қайтып қана қолдарың батып өлтірдіңдер» деп басты апарғандарды жазалап, өз еліндегі шебер ұсталарды шақырып басты күміспен қаптап, тағының үстіне қойып үш күн аза тұтады. Ақыры басты денесіне қосып сол қара тауға апарып жерлейді, әрі бұл тауды «Қап» деп атайды. Содан барып «Қаптық» дейтін жер аты пайда болады. Тұғырыл ханның басы алынарда арт жақта шолғыншы болып қалған інісі Сенкүн шығыс әскерлерімен мықтап тіресіп, сол Қаптықтың батысындағы бір тауға шығып шешуші шайқас жасайды. Соңында жанын бәйтіге қатты қырғыншлықпен жаудың бетін қайтарып қалған елін бастап Бесбалыққа кетеді. Бұл тау содан барып «Бәйтік» аталады.

80. БЕГІМ АНА ЖАЙЛЫ АҢЫЗ

ІХ ғасырдың тұсында түріктер көтеріле көшіп, Каспий теңізінің төңірегіне қоныстанып, Селжұқ мемлекетін құрды. Бұл мемлекет тез арада күшейді. Сосын Қарасан патшалығына шабуыл жасап, оны күшпен басып алады. Мәлік шаһтың кезінде селжұқтар әбден өз кемеліне келген еді. Мәлік шаһ өлгеннен соң оның орнына баласы Санжар отырады. Санжар астанасын Қарасаннан көшіріп, Сыр бойына, Жанкентке орналастырады да, бұл шаһарды мықты бекініске айналдырады. Ол аң аулап, сейіл құрғанды жақсы көреді екен. Сөйтіп жүріп Созақтың маңайында өмір сүрген Қарабура әулиенің қызы Бегімге үйленеді. Бегім жаратылысынан ақылына көркі сай, парасаты мол қыз болыпты. Санжарды табындырған да оның осындай сан қырлы қасиеттері болса керек. Үйленгеннен кейін Санжар бұрынғы әдетімен саяхатқа нөкерлерін ертіп Қаратауға аңға шығады. Дарияға келіп, ыспа қайықпен өтерде қанжарын үйге қалдырғанын есіне түсіріп, құлын шұғыл үйіне жұмсайды.

– Ханым, ханның қанжарын тез алып беріңіз. Кідіруге мұрсат жоқ, – деді ол үй сыртынан. Ханым жабықтан қанжарды ұсынғанда оның мүсіндей аппақ білегін көріп, құл сол жерде талып құлайды. Бегім мұны білмейді. Біраздан соң есін жиған құл атына міне сап дарияға қайта шабады. Келсе, хан қаһарына мініп, шаншылып тұр екен.

«Тақсыр, қасық қанымды қия көріңіз. Менің кешіккен себебім ханымға қатысты еді, қанжарды жабықтан беріп тұрып, оны алайын деп қолымды босата алмай кешігу себебім осы», – деп өтірікті судай ағызады. Құдайдан безген жексұрын жанның бұл сөзіне имандай сенген Санжар хан сапарын тоқтатып, кейін қайтады. Істің ақ-қарасын тексермей, күнәсіз Бегім сұлудың оң қолын, оң бұрымын кесіп, оң танауын тіледі де, зынданға тастайды. Оң қолын кескені арамдықты оң қолымен істеді деген ойы болса керек. Істің мәнісіне түсінбей, әрі жазықсыз зәбір көріп зарлаған ару көрер таңды көзімен атқызды. Бұны сарайдағылар түгел білсе де, ханымға араша түсе алмайды. Келесі күні түнде Қарабура әулие қызының түсіне кіріп, былай дейді:

– Балам, бұлтартпай шыныңды айтшы, ақпысың әлде қарамысың? Ақ болсаң, Аллам жәрдем беріп, жараңды жазар, қара болсаң, қарғар. Тек турасын айт! – депті. Сонда Бегім жылап тұрып әкесіне:

– Атажан, Құдай атымен сіздің алдыңызда ант етемін. Егер Санжарға қиянат жасасам, Тәңірі атсын, өмірімді қысқартсын. Ақпын, ата, – деп зар еңірейді. Осыдан кейін Қарабура Санжардың да түсіне енеді.

– Сен де бір балам едің. Егер менің қызым арам болып, саған қиянат істесе, келесі күні сол қолы, сол бұрымы, сол танауы кесілген күйде мүгедек болып қалсын. Қызымның ақ пен қарасын тексермей жаза қолданғанда бір ауыз әділ сөзін айтпаған шаһарыңда тірі адам қалдырмай жылан жұтсын! – деп қарғап батасын береді. Осы түсті көрген соң Санжар қатты шошынып, күні бойы ойлайды. Үшінші күні таң атқан соң зынданға адам жібереді.

– Тез барып көріп кел. Ханым не күйде жатыр екен? – деп тапсырады. Жіберген адамы барса, Бегім баяғы сау қалпында отыр екен дейді. Әлгі адам көргенін ханға келіп айтады. Содан бастап ханды үрей билейді. Кеш болады. Хан кеңесшілерімен отырғанда іңір уақытысында аспаннан бір мес шаһардың ортасына түсіп жарылады. Местің іші тола жылан. Жылан сыртқа тірі жанды шығармайды, шағып өлтіреді. Сонымен жайнап тұрған Жаркент шаһары Санжар сияқты қатыгез ханның кесірінен қас пен көздің арасында опат болады. Бұл жағдайды аңыз деп қабылдасақ та шындыққа келіңкірейді. Жылан ордасы осы күнге дейін Жаркенттің бұзылған іргесінде бытысап жататын.

Ал Бегім сұлу болса, шаһар опат болып, халқы түгел қырылған соң өз әкесі Қарабура Әз әулиенің көмегімен Бегім ана белгісін салдырып, «бұдан былай еркекті көрмеймін», -деп қалған жұмбақ ғұмырын сол мұнараның ішінде өткізген. Ата бабасының қасиеті дарып, кейін Бегім ана атанады.

Асыл ана жәрдем сұрап барған жандарға бала беретін, мейір шапағатына бөлейтін, нағыз керемет әулие ретінде есімі жалпақ жұртқа мәлім болған.

81. БЕГІМАНА ТУРАЛЫ АҢЫЗ

Ертеде Сыр бойында қатыгез бір хан өмір сүріпті. Ханның залымдығына құрық бойламайтын, қызметімен ханға жаққан уәзірі болыпты.

Хан бірде нөкерлерін ертіп, серуен құрып жүргенде бір сұлу қызға кез болыпты. Қыздың сұлулығына таң-тамаша қалған хан сол жерде есі кетіп ғашық болады. Қыздың әке-шешесінен рұқсат сұрап, баласын алмақ болады.Сөйтсе, сұлу қыз бір молданың мәпелеп отырған жалғыз баласы екен. Қыздың аты Бегімана екен. Хан отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, Бегіманаға үйленеді. Қартайған ханның жас аруға үйленгеніне уәзірі іштей қызғаныш білдіріп, оны сырт көзге білдірмейді. Ханның өзіне пара-пар бәйбішесі бар екен. Әлгі уәзір осы бәйбішені қолайлап, Бегіманаға айдап салып отырады. Ханның жоқтығын пайдаланып бәйбіше Бегіманаға күн көрсетпейді. Бәйбішенің отымен кіріп, күлімен шығып жүреді. Шағынатын адамы жоқ Бегімана жат жерде жылаумен күнін өткізе береді.

Уәзір бір күні ханның келер күнін аңдып алдынан шығады. Ханды оңаша шығарып алып, сұмдық хабар жеткізеді. «Сіздің жоқтығыңызда пайдаланып, жас тоқал жеңіл жүріспен айналысты, атыңызды кірлетті», – дейді. Мұндай хабарды естіген хан жаңағы жерде көзіне қан толып, ауылына қарай шаба жөнеледі. Істің ақ-қарасын тексермей, Бегімананы ортаға шақыртып алады. Келген соң Бегіманаға: «Мен жоқта ұрлық істеген көрінесің, осының рас па?» – дейді. Бегімана шошып кетіп, бұл уәзір мен бәйбішеден келген пәле екенін біледі. «Жоқ», – деп мойындамайды. Бірақ уәзірдің сөзіне сенген хан сол жерде қылышпен Бегімананың бір бұрымы мен бір қолын шауып алады. «Менің саған берген жазам осы, сен боссың!Ұрлық істеген обалың өзіңе. Енді өмір бойы соның тақсіретін тарт!» – дейді хан. Жылап еңіреген Бегімана жолға шығады. Бұл осымен қала берсін. Енді қыздың әкесіне келейік.